PRED PRETRESNIM VIJEĆEM II

U sastavu:

sudija Wolfgang Schomburg, predsjedavajući
sudija Volodymyr Vassylenko
sudija Carmen Maria Argibay

Sekretar Suda: g. Hans Holthuis

Datum: 31. juli 2003.

TUŽILAC
protiv
MILOMIRA STAKIĆA

PRESUDA

Tužilaštvo:
gđa Joanna Korner
g. Nicholas Koumjian
gđa Ann Sutherland

Branioci optuženog:
g. Branko Lukić
g. John Ostojic


Presuda se sastoji od tri glavna dijela. Prvi dio bavi se utvrđenim činjeničnim stanjem; u drugom dijelu govori se o ulozi dr. Stakića u događajima opisanim u činjeničnim zaključcima, a u trećem dijelu o individualnoj krivičnoj odgovornosti dr. Stakića za krivična djela za koja ga tereti optužnica. Na kraju dokumenta je sažetak presude, koji se može naći iza prazne stranice.


I. UTVRĐENO ČINJENIČNO STANJE

A. Optuženi

1. Optuženi, dr. Milomir Stakić, rođen je 19. januara 1962. u selu Marićka u opštini Prijedor, koja je danas u sastavu entiteta "Republike Srpske" u Bosni i Hercegovini. Sin je Milana i Mire Stakić[1] i srpske je nacionalnosti.

2. Optuženi je od oktobra 1987. godine oženjen Božanom Cuk iz sela Busnovi. Imaju dvoje djece, sina rođenog 1989. i kćerku rođenu 1993. godine.[2]

3. Dr. Stakić je karijeru započeo kao ljekar. Studirao je medicinu na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Banjoj Luci[3] i nakon diplome počeo stažirati u Banjoj Luci.[4] Godine 1989. ljekarsku je karijeru nastavio u Tesliću.[5] Potom se zaposlio u Domu zdravlja u Omarskoj, a njegov posao je uključivao rad u službi hitne pomoći i seoskim ambulantama u Lamoviti i Kevljanima.[6]

4. Prije višestranačkih izbora u Bosni i Hercegovini u novembru 1990. godine, optuženi je učestvovao u osnivanju mjesnog ogranka Narodne radikalne stranke "Nikola Pašić"[7]i postao predsjednik te stranke za područje Omarske.[8] U trenutku održavanja izbora, ogranak iz Omarske već je bio ušao u koaliciju sa Srpskom demokratskom strankom (u daljnjem tekstu: SDS). Optuženi se kasnije kao kandidat pojavio na izbornoj listi SDS-a,[9] te postao član SDS-a.[10]

5. Optuženi je 18. novembra 1990. izabran za odbornika SDS-a u Skupštini opštine Prijedor. Srpska demokratska stranka ga je kasnije predložila za potpredsjednika Skupštine, na koju je funkciju imenovan 4. januara 1991.[11] Dana 11. septembra 1991., izabran je za potpredsjednika Opštinskog odbora SDS-a u Prijedoru.[12]

6. Pretresno vijeće ovdje samo napominje da se optuženi odmah nakon 30. aprila 1992. godine iz Omarske preselio u stan u Prijedoru,[13] a događajima koji su se odigrali u periodu od 7. januara 1992. do kraja septembra 1992. godine baviće se drugdje u ovoj Presudi budući da oni ulaze u okvir navoda o kriminalnom ponašanju optuženog (uključujući navodne pripremne radnje).

7. Optuženi je ostao u političkom životu opštine Prijedor do 11. januara 1993. godine, kada je razriješen dužnosti predsjednika Skupštine opštine.[14] Kasnije je, kao ljekar u Vojsci Republike Srpske, poslan na front.[15]

8. Optuženi je 19. maja 1993. počeo raditi u Domu zdravlja Prijedor kao zamjenik direktora.[16] Od Doma još uvijek dobiva plaću.[17]

9. Optuženi se u jednom trenutku 1995. ili 1996. godine vratio u politički život Prijedora i ponovo je imenovan za predsjednika Skupštine opštine.[18] Godine 1997. preselio se s porodicom u Beograd.[19]

10. Na osnovu naloga za hapšenje Međunarodnog suda od 22. januara 2001., optuženi je uhapšen u Beogradu 23. marta 2001. godine. Istog dana prebačen je u Pritvorsku jedinicu UN-a u Haagu, gdje je još uvijek u pritvoru.[20]

11. Suđenje optuženom po navodima iz Četvrte izmijenjene optužnice (u daljnjem tekstu: Optužnica) započelo je 16. aprila 2002. godine. Dr. Stakić se tereti za genocid (tačka 1), ili, alternativno, saučesništvo u genocidu (tačka 2), ubistvo kao zločin protiv čovječnosti (tačka 3), istrebljenje (tačka 4), ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja (tačka 5), progone (tačka 7) i nehumana djela (tačka 8).

B. Opšte uvodne napomene u vezi sa svim utvrđenim činjenicama

12. Pretresno vijeće je dokaze u ovom predmetu ocijenilo u skladu sa Statutom i Pravilnikom o postupku i dokazima, a u slučajevima za koje ti izvori ne sadrže smjernice, na način koji najviše pogoduje pravičnom presuđivanju u ovom predmetu.

13. Činjenični zaključci Pretresnog vijeća moraju se prvenstveno zasnivati na dokaznom materijalu koji su strane u postupku ponudile na usvajanje i koji je zatim i usvojen. U svjetlu postupka propisanog Pravilnikom, a koji se zasniva na inicijativi strana, Pretresno vijeće izražava ozbiljnu zabrinutost zbog propusta Tužilaštva da pravovremeno predoči određene ključne dokaze koji su bili na raspolaganju. Pretresno vijeće je smatralo nužnim da iskoristi svoja ovlašćenja iz pravila 98 i proprio motu pozove određeni broj svjedoka, te da naloži Tužilaštvu da izvede dodatne dokaze.

14. Pri ocjenjivanju dokaza, Pretresno vijeće se uglavnom oslanjalo na dokumentarne dokaze. Vijeće je bilo naročito oprezno kad su u pitanju dokumenti koji se pripisuju dr. Stakiću i smatralo da su potrebni potkrepljujući dokazi u vidu izjava vještaka prema pravilu 98 i/ili uvjerljivih iskaza svjedoka. Osim u slučajevima koji se pojedinačno navode, nije bilo razumne sumnje u vjerodostojnost drugih dokumenata, uključujući video i audio trake.

15. Ako nije potkrijepljen drugim dokazima, iskaz jednog jedinog svjedoka treba uzeti uz veliku dozu opreza. Osim toga što je od 1992. prošlo mnogo vremena, Pretresno vijeće je svjesno da, opšte uzevši, iskazi svjedoka imaju ograničenu vrijednost. Poseban oprez potreban je u predmetima kao što je ovaj, gdje postoji ne samo izraziti politički, nacionalni i religiozni element, nego i složeni istorijski kontekst. Sudije su uvjerene da je većina svjedoka Vijeću uglavnom nastojala ispričati ono za što vjeruju da je istina. Međutim, lično iskustvo tragedije poput one u bivšoj Jugoslaviji često svjesno ili nesvjesno utiče na svjedočenje.

16. Pretresno vijeće je saslušalo 37 svjedoka optužbe viva voce i uvrstilo 19 izjava svjedoka na osnovu pravila 92bis. Tužilaštvo je pozvalo tri vještaka. Na osnovu pravila 98, Vijeće je pozvalo šest svjedoka i naložilo optužbi da imenuje sudskog vještaka za rukopis i stručnjaka za vještačenje dokumenata. Pretresno vijeće je saslušalo 38 svjedoka odbrane viva voce i uvrstilo sedam izjava na osnovu pravila 92bis. Odbrana je pozvala dva vještaka viva voce i uvrstila izvještaj vještaka za ustavna pitanja na osnovu pravila 94bis. Ukupno je u spis uvršteno 1448 dokaznih predmeta, i to 796 dokaznih predmeta Tužilaštva (s oznakom "S"), 594 odbrane (s oznakom "D") i 58 dokaznih predmeta Vijeća (s oznakom "J"). Suđenje je zabilježeno na 15.337 stranica transkripta.

17. Optuženi je iskoristio svoje pravo da se brani šutnjom.

18. Pretresno vijeće ne želi žrtve svesti na puke statističke brojke. Žrtve su bile ljudi - muškarci i žene, svaki sa svojom porodičnom istorijom, životnom pričom i ličnošću. Budući da je nemoguće rekonstruisati sudbinu svake žrtve, Vijeće je odlučilo da pomoću primjera tri osobe pokaže njihove patnje i ključna pitanja u ovom predmetu: profesora Muhameda Čehajića, [21] svjedoka X i Nermina Karagića. [22]

19. U dijelu o utvrđenom činjeničnom stanju, Pretresno vijeće se ograničilo na činjenice koje su relevantne za pravnu analizu ovog predmeta. Drugo ograničenje u ovom predmetu proizlazi iz Optužnice, koja se odnosi na opštinu Prijedor u jednom određenom periodu (od 30. aprila 1992. do 30. septembra 1992.).

20. Dodatne probleme stvara žaljenja vrijedna, ali očita činjenica da, iz raznih razloga, Međunarodni sud nikad nije bio i nikad neće biti u prilici da u jednom postupku sasluša sve navodno najodgovornije osobe. Pretresno vijeće je svjesno da se ne mogu isključiti moguća odstupanja, čak ni protivrječnosti, u odnosu na zaključke u drugim predmetima budući da se oni zasnivaju na drugim predloženim i prihvaćenim dokazima.

21. Pretresno vijeće je nastojalo da se što je moguće više približi istini. Međutim, Pretresno vijeće zna da apsolutna istina ne postoji.

22. Prije nego što Pretresno vijeće prijeđe na ocjenu mjerodavnog prava (III), izložiće prvo relevantni činjenični osnov u odgovarajućem kontekstu, a zatim zaključke o ulozi optuženog u tim događajima (II).

C. Opšti kontekst događaja u Prijedoru 1992. godine

1. Politička situacija u Bosni i Hercegovini

23. Nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije 1941. godine, njemački nacistički režim stvorio je "Nezavisnu Državu Hrvatsku", na čelu s protivsrpskom ustaškom vladom. U savezu s Njemačkom i Italijom, hrvatski fašisti (ustaše) borili su se protiv srpskih monarhista (četnika) i komunista (Titovih partizana). Mnogi Srbi, kao i Židovi i druge ciljane grupe, sistematski su ubijani u logorima za istrebljenje zbog svoje vjere i nacionalnosti. Jedan od najozloglašenijih logora nalazio se u Jasenovcu u zapadnoj Slavoniji, sjeverno od opštine Prijedor, blizu granice Bosne i Hercegovine s Hrvatskom.

24. "Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina" postala je jedna od šest republika u sastavu Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ), države nasljednice Kraljevine Jugoslavije. Uslijed stoljetne dramatične i složene istorije Balkana, te političkih događaja u bivšoj Jugoslaviji nakon dva svjetska rata, stanovništvo Republike Bosne i Hercegovine uglavnom su činili Srbi, Hrvati i slavenski Muslimani. Bez obzira na razlike u kulturnoj baštini i vjerskim običajima, te tri grupe su imale mnogo toga zajedničkog i većinom živjele u mirnoj koegzistenciji.

25. Nakon smrti maršala Tita 1980. godine i naglog raspada vladajućeg Saveza komunista Jugoslavije u prvim mjesecima 1990. godine, nastala je praznina u strukturi vlasti, a diljem zemlje počele su nicati nacionalne stranke.

26. Ujesen 1990. godine, ključni akteri u političkom životu Bosne i Hercegovine postale su tri nove stranke utemeljene na načelu nacionalne pripadnosti: Hrvatska demokratska zajednica (u daljnjem tekstu: HDZ), Stranka demokratske akcije (u daljnjem tekstu: SDA) i Srpska demokratska stranka (u daljnjem tekstu: SDS).

27. Za vrijeme kampanje prije izbora 18. novembra 1990. godine, HDZ, SDA i SDS neslužbeno su se dogovorile da se neće boriti jedna protiv druge, već da će svoju kampanju usmjeriti protiv Saveza komunista, socijaldemokrata i drugih nenacionalnih stranaka.

28. Kada su glasovi prebrojani, postalo je jasno da su HDZ, SDA i SDS nadmoćno pobijedile u većini od 109 opština Bosne i Hercegovine. Tri pobjedničke stranke ubrzo su svoj predizborni međustranački dogovor proširile na podjelu najvažnijih položaja[23] na svim nivoima, od državnog do regionalnog i opštinskog nivoa.

29. Prema popisu stanovništva iz aprila 1991. godine, 43,7 posto stanovništva Bosne i Hercegovine činili su pripadnici muslimanske nacionalnosti, 32,4 posto Srbi, a 17,3 posto Hrvati.[24]

30. Tri glavne političke stranke imale su svaka svoj nacionalni program i interese koji su se potirali i koji su izbili na površinu nakon što su Slovenija i Hrvatska 25. juna 1991. proglasile nezavisnost. Oružani sukob u Sloveniji i rat u Hrvatskoj koji nije prestajao potakli su stara neprijateljstva između Srba i Hrvata. Rukovodstvo SDA je, stavši na istu stranu kao i HDZ, jasno dalo do znanja da "Bosna i Hercegovina" neće ostati u Jugoslaviji bez Slovenije i Hrvatske u kojoj bi prevlast imali Srbi. Srpska demokratska stranka se odlučno suprotstavljala već i samoj ideji nezavisnosti.

31. Ne uspijevajući pomiriti međusobne razlike, SDS i SDA su krenule u suprotnim pravcima. Neprijateljski nastrojena retorika vođa obje stranke, koju su ponavljala sredstva javnog informisanja pod kontrolom tih stranaka, stvarala je međusobno nepovjerenje i pridonosila povećanju međunacionalnih napetosti.

32. Očekujući da će se Bosna i Hercegovina otcijepiti od Jugoslavije, rukovodstvo bosanskih Srba je već u aprilu 1991. godine oformilo Zajednicu opština Bosanske Krajine (ZOBK), koju su činili predstavnici opština s većinskim srpskim stanovništvom.

33. Očekujući da će bosanski Srbi pružiti otpor, rukovodstvo bosanskih Muslimana osnovalo je paravojnu organizaciju Patriotska liga. U junu 1991. SDA je formirao Savjet za narodnu odbranu čiji je zadatak bio da upravlja radom Patriotske lige.

34. SDS je 16. septembra 1991. godine otišao i korak dalje u konsolidovanju srpskih opština, transformišući Zajednicu Bosanske Krajine u Autonomnu regiju Krajina (u daljnjem tekstu: ARK).

35. Skupština Bosne i Hercegovine je 14. oktobra 1991. godine usvojila "Memorandum" o suverenosti Bosne i Hercegovine kojim je utrt put referendumu o nezavisnosti te republike.[25]

36. Kao odgovor na to, srpski poslanici u Skupštini proglasili su 24. oktobra 1991. godine zasebnu "Skupštinu srpskog naroda" koja je tražila da se organizuje plebiscit na kojem će se srpski narod Bosne i Hercegovine izjasniti o tome da li želi ostati u jugoslovenskoj federaciji.

37. Glavni odbor SDS-a razaslao je 19. decembra 1991. "Uputstvo o organizovanju i djelovanju organa srpskog naroda u Bosni i Hercegovini u vanrednim okolnostima",[26] u kojem su opštine Bosne i Hercegovine podijeljene u dvije kategorije na osnovu toga jesu li Srbi u njima u većini (opštine iz "Varijante A") ili nisu (opštine iz "Varijante B") . Uputstvo je sadržavalo i konkretne korake za preuzimanje vlasti u opštinama koje je trebalo izvršiti u dvije faze.

38. Dana 9. januara 1992. proglašena je "Republika srpskog naroda Bosne i Hercegovine", koju su činile takozvane srpske autonomne regije i oblasti, uključujući Autonomnu regiju Krajina (ARK).

39. Dana 29. februara i 1. marta 1992. godine održan je referendum za utvrđivanje statusa Bosne i Hercegovine. Prema izvještaju Republičke izborne komisije, "od ukupnog broja glasača 3.253.847 (...) izašlo je i glasalo 2.073.568 građana s pravom glasa ili 64,31%". Od ukupnog broja važećih glasačkih listića, 2.061.932 ih je bilo "ZA" (99,44%), a protiv suverenosti Bosne i Hercegovine glasalo je 6.037 glasača (0,29%).[27]

40. Odmah nakon tog referenduma, 3. marta 1992. godine, Bosna i Hercegovina je proglasila nezavisnost. Evropska zajednica priznala je Bosnu i Hercegovinu kao suverenu državu 6. aprila 1992., a Sjedinjene Američke Države 7. aprila 1992.

41. Dana 12. maja 1992. u Banjoj Luci održana je 16. sjednica Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Na toj sjednici je Radovan Karadžić iznio šest strateških ciljeva rukovodstva bosanskih Srba u Bosni i Hercegovini. Zbog važnosti koji ovi ciljevi imaju kao ilustracija političkog konteksta u kojem su počinjena krivična djela za koja optuženog tereti Optužnica, Pretresno vijeće će nešto iscrpnije podsjetiti na njih.

42. Izlaganje počinje riječima: "Srpska strana u BiH, Predsjedništvo, Vlada, Savjet za nacionalnu bezbjednost koji smo formirali, donijela je strateške prioritete srpskog naroda, odnosno strateške ciljeve srpskog naroda." Za prva dva strateška cilja se kaže:

...od kojih je prvi strateški cilj razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje.

Razdvajanje od onih koji su naši neprijatelji i koji su iskoristili svaku priliku, prije svega u ovom vijeku, da nasrnu na nas i koji bi nastavili sa takvom praksom, ako bismo i dalje ostali zajedno u istoj državi.

Drugi strateški cilj je, čini mi se, koridor između Semberije i Krajine. To je stvar za koju ćemo, možda, biti prisiljeni da ponegdje nešto žrtvujemo, ali je to od najveće strateške važnosti za srpski narod, jer to integriše srpske zemlje, ne samo Srpske BiH, nego i Srpske BiH sa Srpskom Krajinom i Srpske Krajine sa Srpskom BiH i Srbijom. Dakle, to je strateški cilj veoma visoko rangiran, koji moramo da ostvarimo jer nema Krajine, nema Bos. Krajine, nema Srpske Krajine, nema Saveza srpskih zemalja, ukoliko ne ostvarimo taj koridor koji će nas dobro integrisati, koji će nam omogućiti nesmetan protok iz jednog dijela naše države u drugi.

Preostala četiri cilja odnosila su se na a) uspostavljanje koridora u dolini rijeke Drine, b) uspostavljanje granice na rijeci Uni i rijeci Neretvi, c) podjelu grada Sarajeva na srpski i muslimanski dio i d) izlaz Srpske Republike BiH na more.

43. Nakon što je iznio gore navedene strateške ciljeve, Karadžić je izlaganje završio riječima: "Mi vjerujemo, nadamo se i u Boga, u pravdu i u naše snage da ćemo ostvariti ono što smo zacrtali, svih šest ovih strateških ciljeva, naravno prema hijerarhiji, i da ćemo konačno i definitivno završiti posao za borbu, za slobodu srpskog naroda."[28] Pretresno vijeće se slaže s vojnim vještakom Tužilaštva Ewanom Brownom koji je zaključio da ovih šest strateških ciljeva treba tumačiti kao političko uputstvo visokog rukovodstva bosanskih Srba za stvaranje države bosanskih Srba.[29]

2. Politička zbivanja u opštini Prijedor prije preuzimanja vlasti 30. aprila 1992. godine

44. Opština Prijedor nalazi se u sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, koji nosi ime Bosanska Krajina. Glavna opštinska cesta i željeznička pruga povezuju Prijedor s Banjom Lukom na jugoistoku i Bosanskim Novim na sjeverozapadu, na granici s Republikom Hrvatskom.Druga najveća cesta u opštini povezuje Prijedor sa Sanskim Mostom, koji se nalazi južno od ove opštine. Prijedor je najveće naseljeno mjesto u opštini.

45. Opština Prijedor je stoljećima bila naseljena pretežno Srbima, Muslimanima i Hrvatima. Svaka grupa je u nekom dijelu opštine bila u većini, a u drugim dijelovima su bile izmiješane.[30] Suživot Srba, Muslimana i Hrvata u opštini Prijedor uglavnom je bio miran, čak i za vrijeme velikih geopolitičkih promjena na Balkanu krajem devetnaestog i početkom dvadesetog stoljeća.

46. U Drugom svjetskom ratu, kada su Jugoslaviju okupirale Njemačka i Italija, opština Prijedor zvanično je ušla u sastav gorepomenute "Nezavisne Države Hrvatske" na čijem čelu je bila protivsrpska ustaška vlada.[31] U toj opštini su njemački nacistički režim i ustaše, u saradnji s dijelom muslimanskog stanovništva, počinili brojne masakre. Oni Hrvati i Muslimani koji su stali na stranu pretežno srpskih partizanskih snaga, koje su bile posebno jake u brdovitom i šumovitom području sjeveroistočno od Kozare, takođe su postali žrtve. Hiljade bosanskih Srba, Židova i pripadnika drugih ciljanih grupa poslate su u koncentracione logore kojima su upravljale snage njemačkog nacističkog režima i ustaše.[32]

47. Nakon Drugog svjetskog rata, partizanski otpor u Prijedoru poprimio je gotovo mitske dimenzije. U spomen na te događaje, početkom 70-ih je u čast poginulih partizana i civila podignut poznati spomenik na Kozari. [33]

48. Sistematski rad maršala (Josipa Broza) Tita, vođe komunističke Jugoslavije osnovane deklaracijom u Jajcu 29. novembra 1943., na poticanju prijateljstva među jugoslovenskim narodima uticao je na javno mnijenje, posebno svijest mlađih generacija. U opštini Prijedor poticala se međunacionalna tolerancija i povjerenje. Brakovi i prijateljstva osoba različitih nacionalnosti bili su česta pojava. Prije višestranačkih izbora u novembru i neposredno nakon njih, u opštini je vladao međunacionalni mir.

49. Na osnovu rezultata izbora održanih 18. novembra 1990. godine, SDA, SDS i HDZ osvojili su 90 mjesta u Skupštini opštine: SDA 30 mjesta, SDS 28 mjesta, a HDZ dva mjesta. Preostalih 30 mjesta dobili su Savez komunista – Socijalistička demokratska partija (kasnije samo pod nazivom "Socijaldemokratska partija"), Savez reformskih snaga Jugoslavije, Demokratski socijalistički savez i Demokratski savez.[34] U skladu s predizbornim međustranačkim dogovorom, SDA i SDS su glasale istovjetno i međusobno podržale kandidature za šest ključnih funkcija u opštini Prijedor. Dana 4. januara 1991., za predsjednika Skupštine opštine Prijedor izabran je profesor Muhamed Čehajić iz SDA, a za potpredsjednika Skupštine izabran je dr. Milomir Stakić. Milan Kovačević (SDS) postao je predsjednik Izvršnog odbora Skupštine. Dušan Baltić (SDS) izabran je za sekretara Skupštine opštine.[35]

50. U februaru 1991. godine, predstavnici SDA i SDS-a objavili su da su postigli dogovor o većini preostalih važnih funkcija u opštini. Međutim, u ljeto 1991. godine SDS je prigovorio da SDA nije ispoštovala međustranački dogovor o komandirima policije. Prema dogovoru, najjača stranka je imala pravo odabrati načelnika policije i komandira saobraćajne milicije, odnosno prvog i trećeg čovjeka u policijskoj hijerarhiji. Drugoplasirana stranka bi nakon toga imenovala komandira stanice policije, odnosno drugog čovjeka u policijskoj hijerarhiji. Međutim, republičko Ministarstvo unutrašnjih poslova intervenisalo je u vezi s kandidatom SDS-a za mjesto komandira stanice policije jer je za tu funkciju trebalo imati fakultetsko obrazovanje, a kandidat SDS-a je imao samo srednjoškolsko obrazovanje. Stranka demokratske akcije se stoga izjasnila protiv SDS-ovog kandidata, a SDS je optužio SDA za kršenje međustranačkog dogovora.[36]

51. Prema službenim rezultatima popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini (31. mart - 1. april 1991.), opština Prijedor imala je 112.543 stanovnika:[37] 49.351 (odnosno 43,9%) ispitanik u popisu stanovništva izjasnio se kao Musliman, 47.581 (42,3%) izjasnio se kao Srbin, 6.459 (5,7%) ih se izjasnilo kao Jugoslaveni, 6.316 (5,6%) kao Hrvati a 2.836 (2,5%) ispitanika kao "ostali".[38] Popis je po prvi put pokazao da su bosanski Muslimani najveća etnička grupa u opštini Prijedor. Kada su objavljeni rezultati popisa stanovništva, prijedorski Opštinski odbor SDS-a obratio se Republičkom sekretarijatu za statistiku s molbom da se u toj opštini popis stanovništva ponovi. Na tu molbu nije odgovoreno. Srbi su smatrali demografsku premoć muslimanskog stanovništva izazovom i ona je postala jedno od središnjih pitanja u političkom životu opštine 1991. i 1992. godine.[39]

52. Nakon proglašenja nezavisnosti Slovenije i Hrvatske u junu 1991. godine, situacija u opštini Prijedor naglo se pogoršala. Dok je JNA bila prisiljena da se povuče iz Slovenije, u Hrvatskoj je nastavila borbe. Za vrijeme rata u Hrvatskoj porasla je napetost između Srba s jedne i muslimanske i hrvatske zajednice s druge strane.[40] Došlo je do velikog priliva srpskih izbjeglica iz Slovenije i Hrvatske u opštinu.[41] Istovremeno, Muslimani i Hrvati su, zbog sve većeg osjećaja neizvjesnosti i straha među stanovništvom, počeli napuštati opštinu.[42] Prosrpska propaganda postajala je sve očitija. Opštinske novine "Kozarski vjesnik" počele su objavljivati navode kojima su ocrnjivale nesrbe.[43] Srpska sredstva javnog informisanja propagirala su ideju da se Srbi moraju naoružati kako opet ne bi doživjeli situaciju u kojoj su se našli u Drugom svjetskom ratu kada je nad Srbima izvršen masakr.[44] U štampi su se često kao sinonimi za nesrpsko stanovništvo koristili izrazi poput "ustaše", "mudžahedini" i "Zelene beretke".[45] Radio Prijedor je širio propagandu govoreći o Hrvatima i Muslimanima na pogrdan način.[46] U augustu 1991. "Vukovi s Vučjaka" su zauzeli odašiljač na Kozari,[47] što je, između ostalog, imalo za posljedicu da se više nije primao program Televizije Sarajevo. Taj program su zamijenile emisije iz Beograda i Banje Luke u kojima su se vodili razgovori s političarima iz SDS-a i izvodile srpske nacionalističke pjesme koje bi ranije bile zabranjene. Političari iz SDS-a su tvrdili da Srbi žele sačuvati Jugoslaviju, dok je Muslimani i Hrvati žele uništiti.[48]

53. Uza sve veću političku napetost, u opštini Prijedor pogoršala se i ekonomska situacija. Mnoga preduzeća su prestala s radom zbog redukcija struje, raskidanja tradicionalnih privrednih veza s Hrvatskom i Slovenijom, te nestašice sirovina i rezervnih dijelova, što je sve bilo iznimno važno za funkcionisanje ekonomije. Vladala je i velika nestašica hrane, lijekova i benzina.

54. U septembru 1991. godine mobilisana je prijedorska Teritorijalna odbrana (u daljnjem tekstu: TO) i Peta kozarska brigada koja je razmještena u zapadnu Slavoniju da učestvuje u ratu koji je JNA vodila protiv Hrvatske. Premda su mobilizacija i razmještaj brigade izvršeni bez podrške SDA, mnogi Muslimani su se odazvali pozivu za mobilizaciju.[49] Istovremeno, 17. septembra 1991., rezervisti pretežno muslimanske nacionalnosti okupili su se ispred zgrade opštine daprosvjeduju protiv mobilizacije u prijedorski TO.[50]

55. U jesen 1991. produbio se jaz između SDS-a i SDA u vezi s međustranačkim predizbornim dogovorom. Opštinski odbor SDS-a Prijedor izdao je 18. septembra 1991. saopštenje za javnost u kojem optužuje SDA za kršenje dogovora, a Ministarstvo unutrašnjih poslova da je krišom doturalo oružje u Kozarac, mjesto u kojem su Muslimani bili u većini. Potom su odbornici SDS-a demonstrativno napustili Skupštinu opštine Prijedor.[51]

56. Skupština opštine je 7. novembra 1991. godine jednoglasno donijela odluku da se Peta kozarska brigada ponovo mobiliše i razmjesti u zapadnu Slavoniju. Prema naređenju o mobilizaciji, oni koji se žele vratiti na front, mogu prihvatiti mobilizaciju a oni koji to ne žele, mogu se vratiti kućama nakon što vrate oružje i opremu. To rješenje je mnogim Srbima omogućilo da učestvuju u ponovnom razmještaju jedinica u Hrvatsku, ali je isto tako mnogim Hrvatima i Muslimanima pružilo mogućnost da to odbiju i tako doprinijelo daljnjem zahlađenju odnosa među Srbima, Hrvatima i Muslimanima.[52]

57. Zabrinut zbog nove demografske premoći Muslimana u opštini, prijedorski Opštinski odbor SDS-a posvetio je veliku pažnju organizovanju plebiscita srpskog naroda u toj opštini, kako je zatražila Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Učesnici plebiscita, koji je održan 9. i 10. novembra 1991., dobili su različite glasačke listiće ovisno o tome jesu li bili Srbi ili nisu. Prema pisanju nedjeljnika "Kozarski vjesnik", u plebiscitu je učestvovalo 45.003 Srba prijavljenih u opštini Prijedor, kao i 2.035 ljudi svrstanih u kategoriju "nesrba". Za Bosnu i Hercegovinu u sastavu zajedničke jugoslavenske države glasalo je 99,9% Srba i 98,8% nesrba.[53] S tim u vezi treba se podsjetiti da je, prema popisu stanovništva provedenom u proljeće 1991. godine, opština Prijedor imala 112.543 stanovnika.[54]

58. Dana 2. decembra 1991. godine, predsjednik prijedorskog Opštinskog odbora SDS-a Simo Mišković, sumirajući rezultate plebiscita na sastanku Odbora, predložio je dvije opcije za budućnost: "Rezultati plebiscita su pokazali da 60% biračkog tijela čini srpski narod. To otvara dvije mogućnosti:

1) ponovni izbori na nivou opštine ili

 2) rušenje vlasti i stvaranje samostalnih organa. Kasnije će se odlučiti koja će se mogućnost iskoristiti."[55]

59. Na sastanku Opštinskog odbora SDS-a Prijedor 27. decembra 1991. godine prihvaćena je druga opcija. Simo Mišković je na sastanku pročitao "Uputstvo o organizovanju i djelovanju organa srpskog naroda u Bosni i Hercegovini u vanrednim okolnostima", koje je Glavni odbor SDS-a u Bosni i Hercegovini usvojio 19. decembra 1991. godine.[56]

60. Uputstvo u okviru svake od varijanti predviđa dvije faze u formiranju srpskih organa vlasti, skupština, izvršnih odbora, upravnih organa, sudova, stanica javne bezbjednosti, itd. te srpskih kriznih štabova u opštinama BiH.[57] Nakon čitanja uputstva, Opštinski odbor SDS-a Prijedor raspravljao je o osnovama buduće organizacije opštinskih kriznih štabova i 7. januara 1992. usvojio odluku o osnivanju Skupštine srpskog naroda opštine Prijedor.[58]

61. Na sjednici održanoj 7. januara 1992., dva dana prije proglašenja Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine, [59] srpski odbornici u Skupštini opštine Prijedor i predsjednici mjesnih opštinskih odbora SDS-a sproveli su gorepomenutu odluku i proglasili Skupštinu srpskog naroda opštine Prijedor. Odlučeno je da će u Skupštini biti 69 odbornika, 28 Srba iz Skupštine opštine Prijedor i 41 predsjednik mjesnih odbora SDS-a. Za predsjednika te Skupštine izabran je Milomir Stakić.[60]

62. Deset dana kasnije, 17. januara 1992., Skupština srpskog naroda opštine Prijedor jednoglasno je donijela odluku o pripajanju ARK-u. U odluci koju je potpisao predsjednik Skupštine, dr. Milomir Stakić, Skupština prihvata "pripajanje Srpskih teritorija opštine Prijedor Autonomnoj regiji Bosanska krajina".[61]

63. Na sastanku Opštinskog odbora SDS-a Prijedor održanom 17. februara 1992. godine, u očekivanju odcjepljenja Bosne i Hercegovine od Jugoslavije i stvaranja zasebne srpske države na srpskim nacionalnim teritorijama, Simo Mišković je prisutne izvijestio da je vrijeme da SDS pređe na "drugi stepen" varijante B uputstva za "Varijantu A-B".[62]

64. Na svojoj petoj sjednici održanoj 16. aprila 1992. Skupština srpskog naroda opštine Prijedor izabrala je rukovodstvo te opštine i usvojila odluku o pripajanju Službe državnog knjigovodstva (SDK) opštine Prijedor SDK-u Autonomne regije Bosanska Krajina u Banjoj Luci. Uz ranije izabranog predsjednika Skupštine srpskog naroda opštine Prijedor i predsjednika Izvršnog odbora srpske opštine Prijedor, dr. Milomira Stakića i dr. Milana Kovačevića, u prvo rukovodstvo ove opštine izabrane su, među ostalima, sljedeće osobe:

Boško Mandić, potpredsjednik Izvršnog odbora

Ranko Travar, sekretar za privredu

Slavko Budimir, sekretar za narodnu odbranu

Milovan Dragić, direktor Komunalnog zavoda

Simo Drljača, načelnik Stanice javne bezbjednosti (SJB)

Slobodan Kuruzović, komandant Opštinskog štaba TO-a[63]

65. Sedmicu dana kasnije, 23. aprila 1992., prijedorski opštinski odbor SDS-a odlučio je, između ostalog, pojačati Krizni štab i potčiniti Kriznom štabu "sve jedinice i rukovodni kadar", kao i to "da se odmah počne raditi na preuzimanju vlasti bez obzira na koordinaciju sa JNA".[64]

66. Do kraja aprila 1992., u opštini je osnovano više tajnih srpskih policijskih stanica i više od 1.500 naoružanih ljudi bilo je spremno da učestvuje u preuzimanju vlasti.[65]

D. Preuzimanje vlasti u Prijedoru

1. Srpsko preuzimanje vlasti u opštini Prijedor 29/30. aprila 1992.

67. Pretresno vijeće je osvjedočeno da je nasilno preuzimanje vlasti u opštini Prijedor bilo isplanirano mnogo prije 1. maja 1992. godine. U članku o preuzimanju vlasti od 28. aprila 1995. godine, "Kozarski vjesnik" piše da se SDS prvobitno odlučio za 1. maj 1992. Međutim, nadležni u SDS-u su smatrali da je dolazak depeše kojom se naređuje blokada JNA (kasarni, konvoja i transporta) u poslijepodnevnim satima 29. aprila 1992. dovoljan razlog da akciju započnu dan ranije.[66]

68. Dan nakon preuzimanja vlasti, na Radiju Prijedor je cijeloga dana čitan proglas o preuzimanju vlasti koji je sastavio SDS.[67] U tom dokumentu[68] pominje se gorepomenuta depeša od 29. aprila 1992. koju je poslao ministar unutrašnjih poslova Alija Delimustafić i koja je stigla u prijedorsku kancelariju Ministarstva unutrašnjih poslova BiH (u daljnjem tekstu: MUP).[69]

69. Dana 29. aprila 1992. održan je sastanak povodom prijedloga da se prijedorska Stanica javne bezbjednosti (u daljnjem tekstu: SJB) odvoji od Banje Luke i direktno potčini Sarajevu.[70] Među učesnicima, kojih je bilo oko 500,[71] bili su profesor Muhamed Čehajić, predsjednik Skupštine opštine Prijedor, Mirza Mujadžić, predsjednik SDA, Hasan Talundžić, načelnik SJB-a Prijedor, Fikret Kadirić, komandir Stanice milicije za bezbjednost saobraćaja i Simo Mišković, predsjednik SDS-a.[72] Gospodina Jankovića su pozvali da izađe sa sastanka zbog depeše koja je stigla iz Sarajeva i nalagala da se započne s ratnim aktivnostima.[73] Nekoliko svjedoka je navelo depešu Ministarstva unutrašnjih poslova kao faktor koji je ubrzao preuzimanje vlasti u opštini Prijedor zato što je nalagala "da se izvrši napad na vojne objekte i kasarne u Prijedoru, da se izvrše mobilizacija, oduzimanje opreme i sredstava, da se izvrši blokada komunikacija oko Prijedora", što je protumačeno kao "napad na pripadnike srpske nacionalnosti".[74] Bez odgađanja, preduzeto je nekoliko mjera i održano više sastanaka.

70. Odmah nakon toga održan je sastanak u policijskoj stanici. Simo Drljača i drugi sastavili su spisak ljudi kojima će se zabraniti ulazak u zgrade Skupštine opštine, Sekretarijata unutrašnjih poslova (SUP), suda i služba društvenog knjigovodstva. Na ovom spisku je bilo desetak imena, među kojima je bilo i ime profesora Čehajića,[75] koji je na slobodnim izborima izabran za predsjednika Skupštine opštine Prijedor.

71. Istoga dana u prijedorskoj kasarni održan je još jedan sastanak, koji je trajao od 17:00 do 19:00 sati.[76] Dr. Stakić je na taj sastanak, koji se održao u kancelariji pukovnika Arsića u kasarni JNA, pozvao izabrane odbornike srpske Skupštine opštine, među kojima su bili Simo Drljača, dr. Kovačević i Simo Mišković.[77]

72. U planiranju budućeg preuzimanja vlasti, raspravljalo se o mogućnosti angažovanja naoružanih Srba iz TO-a. Zaključeno je ipak da postoji "mala šansa" da će to biti potrebno te da će za izvršenje zadatka biti dovoljno 400 policajaca.[78] Cilj preuzimanja vlasti, po Slobodanu Kuruzoviću, bio je:

da se preuzmu te neke funkcije, predsjednika opštine, potpredsjednika opštine, direktora pošte, načelnika SUP-a, itd.[79]

73. Da će "u toku noći biti preuzeta vlast", objavio je dr. Stakić.[80]

74. Preuzimanje vlasti izvršeno je u noći s 29. na 30. april "bez ijednog metka opaljenog"[81]. Radnici Stanice javne bezbjednosti i rezervni policajci okupili su se u dijelu Prijedora koji se zove Čirkin Polje. Svi prisutni su bili Srbi, a neki od njih su bili u vojničkim uniformama.[82] Oni koji nisu htjeli učestvovati morali su predati svoje legitimacije i oružje, te otići.[83] Ljudi koji su bili tamo su dobili zadatak da preuzmu vlast u opštini i podijeljeni su u pet približno jednakih grupa. Svaka grupa od dvadesetak ljudi imala je vođu i svaka je dobila zadatak da preuzme kontrolu nad određenom zgradom. Jedna grupa je bila zadužena za zgradu Skupštine opštine, jedna za zgradu SUP-a, jedna za sudove, jedna za banku i posljednja za poštu.[84] Nekima od glavnih aktera rečeno je da dođu u Čirkin Polje oko 4:30 sati 30. aprila 1992., a među njima su, bez razumne sumnje, bili Srđo Srdić, Simo Mišković, Slobodan Kuruzović, Slavko Budimir[85] i sam dr. Stakić.[86] Ovo Pretresno vijeće nema jasne dokaze o tome zašto su te osobe prvo pozvane u Čirkin Polje, a ne direktno u njihove nove kancelarije. Osobe izabrane na prethodnim sjednicama Srpske skupštine odvedene su oko 6:00 sati na radna mjesta da preuzmu dužnosti.[87]

76. Naposljetku, rano ujutro 30. aprila 1992., SDS je definitivno preuzeo vlast u Prijedoru. Središnje vlasti zamijenjene su članovima SDS-a ili kadrovima lojalnim SDS-u. Prije svega, na mjesto profesora Čehajića, koji je na slobodnim izborima izabran za predsjednika Skupštine opštine, postavljen je dr. Stakić, koji je bio izabran za potpredsjednika. Stanovnici Prijedora vidjeli su u gradu mnogo vojske i primijetili da su preko noći po cijelom gradu postavljeni kontrolni punktovi.[88] Dok je išao na posao, svjedok A je zapazio da su ispred zgrade Skupštine opštine postavljena mitraljeska gnijezda.[89] Srpske zastave su visjele po cijelom gradu,[90] između ostalog, ispred Skupštine opštine.[91] Među vojnicima koji su kontrolisali grad bilo je mnogo pripadnika jedinica pukovnika Čolića i pukovnika Arsića, a za mnoge vojnike koji nisu bili iz Prijedora poslije se utvrdilo da su pripadnici snaga specijalne policije iz Banje Luke.[92] Premda se pukovnik Arsić službeno ogradio od te operacije tvrdeći da su je izvele paravojne jedinice SDS-a, Pretresno vijeće se uvjerilo da su pripadnici njegove jedinice, po planu, učestvovali u preuzimanju vlasti.[93]

77. Kao što je već rečeno, Radio Prijedor je cijeloga dana emitovao proglas o preuzimanju vlasti. Taj dokument je čitao ženski glas. Građane se pozivalo da ostanu mirni.[94] Dr. Stakić je bio u prostorijama radio stanice gdje je dao intervju.[95] On je lično donio tekst proglasa na radio.[96]

78. Ovo Pretresno vijeće ni najmanje ne sumnja u istinitost svjedočenja Čedomira Vile prema kojem je profesor Muhamed Čehajić dao izjavu da će preuzimanju vlasti pružiti "gandijevski" otpor.[97] Te dvije riječi odražavaju sliku koju su sudije stvorile o toj osobi na osnovu cjelokupnog dokaznog materijala.

79. Stoja Radaković, koja je tokom cijele 1992. godine radila kao tehnička sekretarica u Predsjedništvu Skupštine opštine Prijedor, uvjerljivo je posvjedočila da su, kad je ujutro 30. aprila 1992. stigla na posao, na ulazu u zgradu Skupštine opštine bila dva uniformisana čovjeka koja su od nje tražila da im pokaže ličnu kartu.[98]Posvjedočila je da je dr. Stakić oko 7:00 sati već bio na poslu. Kada je došla, dr. Stakić je sjedio u svojoj kancelariji, ali kasnije tog dana se prebacio u kancelariju g. Čehajića. Profesor Čehajić tog dana nije došao na posao.[99] Nakon toga je u staru kancelariju dr. Stakića prešao Dragan Savanović jer je on preuzeo dužnost potpredsjednika Skupština opštine.[100]

80. Taj iskaz potkrepljuje svjedočenje Slobodana Kuruzovića: "Kad je vlast preuzeta tamo je, su bile te kontrole policijskih snaga koje su stajale i pred opštinom i pred sudom i pred SUP-om i pred poštom [...] Policija je, ovaj, bila na ulazu i jednostavno profesoru Čehajiću i ovim ostalim funkcionerima nije dozvolila da uđu u zgradu i oni su se vratili kući".[101] Po njegovom mišljenju, vlast je preuzeta na osnovu odluke donijete na nivou Prijedora, a ne odluke donijete u Banjoj Luci ili na nivou ARK-a.[102] Pretresno vijeće je steklo isto mišljenje na osnovu gore navedenih ubjedljivih dokaza o događajima poslije 7. januara 1992.

81. Prema generalu Wilmotu, koji je svjedočio kao vojni vještak tokom izvođenja dokaza odbrane, preuzimanje vlasti u Prijedoru je proteklo mirno jer nije bilo otpora.[103]

82. Činjenica da su 29/30. aprila 1992. Srbi nasilno preuzeli vlast u Prijedoru dokazana je van razumne sumnje i obilno potkrijepljena dokumentarnim dokazima. Na primjer, u dnevnom borbenom izvještaju koji je Komanda Petog korpusa JNA poslala Komandi 2. vojne oblasti 1. maja 1992. i koji je potpisan za general-majora Momira Talića kaže se sljedeće: "Poslije preuzimanja vlasti od SDS u Prijedoru opšta situacija je mirna. U toku noći došlo je do ubistva u Prijedoru, a u s. Kozarac muslimanska organizacija je blokirala i sprečava ulaz u selo". U depeši koju je 30. aprila 1992. Simo Drljača iz SJB-a Prijedor poslao Centru službi bezbjednosti u Banjoj Luci i koja sadrži detaljan prikaz preuzimanja vlasti kaže se: "izvršeno je u 04 časa preuzimanje vlasti na području Opštine zauzimanjem SJB i svih ostalih vitalnih objekata".

83. Tužilaštvo je dostavilo audio traku s emisijom Radija Prijedor koja je emitovana na treću godišnjicu preuzimanja vlasti u Prijedoru (1995. godine) pod naslovom: "Sjećanje na srpsko preuzimanje vlasti 29. aprila 1992." /prijevod s engleskog/ u kojoj Simo Mišković, Slobodan Kuruzović i Milan Kovačević govore o događajima koji su se odigrali u noći s 29. na 30. april. (Odbrana je osporila autentičnost te trake. Pretresno vijeće, međutim, ni najmanje ne sumnja u njenu autentičnost budući da je na sudu potvrđen identitet ljudi koji na njoj govore.[104]) Sve tri osobe s kojima je vođen razgovor rekle su da su sastanku u kasarni održanom 29. aprila 1992. prisustvovali članovi Kriznog štaba SDS-a, među kojima su bili dr. Stakić, g. Kuruzović, g. Drljača, dr. Kovačević, g. Mišković i pukovnik Arsić. Dogovoreno je da će policija i naoružani Srbi izvršiti preuzimanje vlasti u gradu, te zauzeti određene vitalne objekte i funkcije u opštini. Snage policije, koje su se okupile u Domu u Čirkin Polju poslane su u 4:00 sata da izvrše preuzimanje vlasti. U ovom osvrtu na te događaje, potvrđeno je da su predstavnici srpskih vlasti otišli u štab gdje su dobili spiskove ljudi kojima je zabranjen ulaz u razne zgrade. Na tim spiskovima su, među ostalima, bili izabrani predsjednik opštine profesor Muhamed Čehajić, predsjednik SDA dr. Mirsad Mujadžić, kao i drugi visoki funkcioneri i pristaše SDA.

84. Naposljetku, Pretresno vijeće smatra da je preuzimanje vlasti od strane SDS-a bilo nezakoniti puč, koji je planiran i koordiniran mnogo ranije i čiji je krajnji cilj bilo stvaranje čisto srpske opštine. Ti planovi se nikad nisu krili, a sprovedeni su koordiniranom akcijom policije, vojske i političara. Jedna od glavnih ličnosti bio je dr. Stakić, koji je preuzeo vodeću ulogu u političkom životu opštine. Zapravo, dr. Stakić je na kraju lično pokrenuo taj puč tako što je popodne 29. aprila održao pomenuti sastanak.

2. Nakon preuzimanja vlasti

(a) Opšta atmosfera u opštini Prijedor

85. Kao što se može vidjeti dalje u tekstu, civilni život se nakon preuzimanja vlasti promijenio na mnogo načina. Dokazni materijal pokazuje da su te promjene dovele do velikog porasta napetosti[105] i straha među nesrpskim stanovništvom u opštini Prijedor.[106] Vojske je u Prijedoru bilo zamjetno više.[107] Na krovove svih visokih zgrada u Prijedoru postavljeni su naoružani vojnici,[108] a srpska policija je po cijelom Prijedoru postavila kontrolne punktove.[109] Muslimansko stanovništvo je na to odgovorilo postavljanjem kontrolnih punktova, između ostalog, na područjima Kozarca, Hambarina i Brda.[110] Malo koji stanovnik Prijedora se usuđivao kretati uokolo.[111]

(b) Savjet za narodnu odbranu opštine Prijedor

86. Ubrzo nakon preuzimanja vlasti, opštinski Savjet za narodnu odbranu[112] počeo se sastajati u novom sastavu, pod predsjedanjem optuženog kao predsjednika Skupštine opštine uspostavljene nakon preuzimanja vlasti. Prema zakonu Republike Bosne i Hercegovine Savjet za narodnu odbranu aktivira se u vrijeme neposredne ratne opasnosti.[113] Savjet je radio po tom zakonu do 1. juna 1992., kada je Vlada Srpske Republike usvojila novi zakon o srpskoj vojsci.[114] Premda Savjet za narodnu odbranu prema tim zakonima nije imao direktna ovlašćenja nad vojskom – konkretno, nije mogao donositi izvršne odluke[115]- Savjet je, prema tim zakonima, imao ulogu koordinatora civilnih i vojnih vlasti.[116] Osim toga, prema svjedočenju Slavka Budimira, koji je bio na čelu opštinskog Sekretarijata za narodnu odbranu, Skupština opštine je usvajala odluke o pitanjima koja je na razmatranje dao Savjet za narodnu odbranu. Stoga su ova dva tijela bila potpuno isprepletena. Štaviše, kao što će se pokazati dalje u tekstu, u predmetnom razdoblju Skupštinu opštine je zamijenio Krizni štab opštine Prijedor, čiji je sastav bio gotovo identičan sastavu Savjeta za narodnu odbranu. Ovo funkcionalno razlikovanje je, dakle, bilo puka formalnost.

87. Zbog njegove koordinatorske uloge, članovi Savjeta za narodnu odbranu bili su civilni, vojni i policijski rukovodioci. Iz dokaznog materijala se vidi da su sastancima Savjeta, osim optuženog koji je, čini se, kao predsjednik prisustvovao svim sastancima, redovno prisustvovali sljedeći članovi:

- Dragan Savanović, potpredsjednik Skupštine opštine,

- dr. Milan Kovačević, predsjednik Izvršnog odbora Skupštine opštine,

- pukovnik Vladimir Arsić, komandant 343. motorizovane brigade,

- major Radmilo Zeljaja, načelnik štaba 343. motorizovane brigade,[117]

- major Slobodan Kuruzović, komandant Opštinskog štaba Teritorijalne odbrane Prijedor,

- Boško Mandić, komandant Opštinskog štaba Civilne zaštite Prijedor,

- Slavko Budimir, sekretar Opštinskog sekretarijata za narodnu odbranu Prijedor,

- Simo Drljača, načelnik Stanice javne bezbjednosti Prijedor,

- Rade Javorić, komandant Teritorijalne odbrane Garnizona Prijedor.[118]

Osim ovih članova Savjeta, sastancima su često, među ostalima, prisustvovali Simo Mišković, predsjednik Opštinskog odbora SDS-a Prijedor, Ranko Travar, sekretar Opštinskog sekretarijata za privredu i društvene djelatnosti Prijedor i Mile Mutić, direktor "Kozarskog vjesnika".[119]

(c) Prijedorski Krizni štab

(i) Osnivanje i članstvo

88. Prema raspoloživim dokazima, Krizni štab opštine Prijedor se prvi put pominje u zapisniku sa sastanka Savjeta za narodnu odbranu od 15. maja 1992. godine. Savjet je razmotrio i odobrio nacrt Odluke o organizaciji i funkcionisanju Kriznog štaba "s tim da se predloženi sastav Štaba dopuni i sa predstavnikom Garnizona Prijedor".[120]

89. Krizni štab je formalno osnovan 20. maja 1992. kada je Skupština opštine usvojila "Odluku o organizaciji i radu kriznog štaba opštine Prijedor".[121] U članu 3 ove odluke kaže se:

Krizni štab opštine Prijedor odlučuje o pitanjima iz nadležnosti Skupštine opštine, ako ne postoji mogućnost da se Skupština sastane.

Krizni štab je dužan odluke koje je donio iz nadležnosti Skupštine opštine podnijeti na potvrdu Skupštini opštine čim ona bude u mogućnosti da se sastane.

Iz ovoga se jasno vidi da je Krizni štab opštine Prijedor preuzeo dužnosti Skupštine opštine. U vezi s tim treba istaći da je Skupština opštine koja se pominje u ovoj odluci, premda nosi isti naziv kao i višestranačka Skupština opštine izabrana 18. novembra 1990., zapravo Skupština srpskog naroda opštine Prijedor osnovana 7. januara 1992. U daljem tekstu će se, međutim, nazvati "Skupštinom opštine" budući da je jedna od praktičnih posljedica ukidanja zakonito izabrane skupštine 30. aprila 1992. bilo preuzimanje ovog tijela i njegovih ovlašćenja.

90. Prema "Rješenju o imenovanju Kriznog štaba opštine Prijedor", koje je takođe usvojeno 20. maja 1992.,[122] u sastavu prijedorskog Kriznog štaba su, među ostalima, bili:[123]

Dakle, Skupština opštine na kraju nije prihvatila gore navedeni prijedlog Savjeta za narodnu odbranu od 15. maja 1992. da u sastav štaba uđe predstavnik Garnizona Prijedor. Pretresnom vijeću su, međutim, predočeni dokazi koji pokazuju da su pukovnik Arsić i major Zeljaja redovno prisustvovali sastancima Kriznog štaba.[124] Osim toga, vrijedi pomenuti da su Krizni štab i Savjet za narodnu odbranu imali gotovo isti sastav.

(ii) Nadležnosti Kriznog štaba

91. Nadležnosti Kriznog štaba se navode u Odluci o organizaciji i funkcionisanju kriznog štaba. U relevantnim dijelovima Odluke kaže se:

Član 2

Obrazuje se Krizni štab opštine Prijedor, radi koordinacije funkcije vlasti, odbrane teritorije Opštine, bezbjednosti stanovništva i imovine, uspostavljanja vlasti i organizacije svih drugih tokova života i rada. Krizni štab svojom koordinacijom stvara uslove Izvršnom odboru Opštine da može vršiti legalnu izvršnu vlast, upravljati privredom i ostalim životnim tokovima.

Član 3

Krizni štab opštine Prijedor odlučuje o pitanjima iz nadležnosti Skupštine opštine, ako ne postoji mogućnost da se Skupština sastane.

Krizni štab je dužan odluke koje je donio iz nadležnosti Skupštine opštine podnijeti na potvrdu Skupštini opštine čim ona bude u mogućnosti da se sastane.

Član 4

Krizni štab opštine Prijedor sastoji se od predsjednika, potpredsjednika i 9 članova.

Predsjednik Skupštine opštine je po položaju predsjednik Kriznog štaba, a potpredsjednik Skupštine opštine je potpredsjednik Kriznog štaba.

Članovi Kriznog štaba su: predsjednik Izvršnog odbora Opštine, komandant Opštinskog štaba Teritorijalne odbrane, komandant Opštinskog štaba civilne zaštite, načelnik Stanice javne bezbjednosti, /sekretar Opštinskog sekretarijata za narodnu odbranu/, sekretar Opštinskog sekretarijata za privredu i društvene djelatnosti, sekretar Opštinskog sekretarijata za urbanizam, stambeno-komunalne i imovinsko-pravne poslove, referent za zdravstvo i socijalnu zaštitu u Opštinskom sekretarijatu za privredu i društvene djelanosti i referent za informisanje u Opštinskom sekretarijatu za privredu i društvene djelatnosti..

Član 5

U skladu sa procjenama političko-bezbjednosne situacije i realnim potrebama Krizni štab donosi odgovarajuće odluke o organizaciji i radu Skupštine opštine, njenih organa i drugih opštinskih organa i mjesnih zajednica.

Član 6

U ostvarivanju svoje funkcije u oblasti odbrambenih aktivnosti Krizni štab naročito:

Član 11

Krizni štab opštine Prijedor svoj rad temelji i temeljiće na ustavnim i zakonskim rješenjima, te odlukama Skupštine, Predsjedništva i Vlade Srpske Republike BiH i nadležnih organa Autonomne regije Krajina Banja Luka.

92. Iz dokaznog materijala se vidi da se u razdoblju nakon preuzimanja vlasti Krizni štab sastajao veoma često, te usvojio brojne odluke, naredbe i druge akte.[125] Prema iskazu Ranka Travara, Krizni štab je donio više odluka koje nisu spadale u nadležnost Skupštine opštine ni nadležnost Kriznog štaba.[126] Dušan Baltić, kao sekretar Skupštine opštine, bio je dužan da se stara da sve odluke koje to tijelo donese budu u skladu sa zakonima koji su tada bili na snazi. No, Slavko Budimir je u svom svjedočenju rekao da se ne sjeća da je g. Baltić ikad u razgovoru s predsjednikom Skupštine opštine pokrenuo to pitanje.[127]

(iii) "Centar za obavještavanje"

93. U podrumu zgrade Skupštine opštine u Prijedoru osnovan je takozvani "centar za obavještavanje". Sam centar je osnovan prije Kriznog štaba. Međutim, po osnivanju Kriznog štaba centar je počeo funkcionisati kao centar za primanje i obradu informacija iz civilnog sektora.[128] Centar za obavještavanje bio je opremljen telefonom, radijem, teleprinterom, planšetom, te uređajem za kodiranje i dekodiranje šifrovanih poruka, koji je bio povezan s njihovom "pretpostavljenom organizacionom jedinicom, odjeljenjem iz Banja Luke". Uređaj za kodiranje se koristio kad su s višeg nivoa, iz Ministarstva, stizala, naprimjer, naređenja u vezi s popunom ili snagom jedinica. Među informacijama koje su stizale u centar bila su i uputstva republičkog političkog rukovodstva upućena opštinskim organima poput Kriznog štaba i predsjednika Skupštine opštine.[129]

94. U centru za obavještavanje radili su zaposlenici Sekretarijata za narodnu odbranu.[130] Dr. Stakić je 22. maja 1992. poslao pismo "svim privrednim i društvenim subjektima" u kojem ih obavještava:

U skladu sa Odlukom Kriznog štaba [ARK-a] u svim opštinama [ARK-a] uvedeno je stalno operativno dežurstvo. Cilj uvođenja stalnog operativnog dežurstva Kriznog štaba je da se obezbijedi neposredno praćenje situacije u civilnom sektoru na području Opštine i davanje dodatnih uputstava za sprovođenje zaključaka, odluka i naredbi Kriznog štaba opštine Prijedor […].[131]

U skladu s odlukom ARK-a, uveden je sistem dežurstava u kojem su učestvovali svi članovi Kriznog štaba.[132] Premda su u centru za obavještavanje najčešće bili Ranko Travar i Slavko Budimir[133] i dr. Stakić je ponekad bio dežuran.[134] Dokazi pokazuju da je krajem maja 1992. dr. Stakić počeo noću dežurati u Kriznom štabu.[135] Otišao bi od kuće u 21:00 sat i ne bi se vraćao prije 7:00 sati sljedećeg jutra.[136]

(iv) Osnivanje rejonskih kriznih štabova

95. Dokazi pokazuju da je opštinski Krizni štab osnovao nekoliko "rejonskih kriznih štabova" diljem opštine.[137]

96. Pretresnom vijeću je dostavljen dokument pod naslovom "Uputstvo o formiranju, sastavu i zadacima reonskih kriznih štabova na području opštine Prijedor" iz juna 1992. godine.[138] Premda taj dokument nije potpisan, njegovu vjerodostojnost potvrđuje dokument pod naslovom "Dodatak uputstvu o formiranju, sastavu i zadacima reonskih kriznih štabova na području opštine Prijedor".[139] Taj dokument sadrži tekst "predsjednik Kriznog štaba opštine Prijedor, Milomir Stakić, s. r. "[140] i službeni pečat Skupštine opštine Prijedor.

97. Što se tiče sastava rejonskih kriznih štabova, u trećoj stavki Uputstva se kaže:

U sastav reonskog kriznog štaba, pored kadrova koji u njega ulaze po položaju, imenuju se, prije svega, lica koja su do kraja odana i opredijeljena za politiku i kurs Srpske Republike Bosne i Hercegovine i Autonomne regije Krajina, koja uživaju velik ugled i povjerenje u vlastitoj sredini i koja posjeduju kreativne i voljne sposobnosti neophodne za ovako složene i odgovorne zadatke.

Među osnovnim zadacima rejonskih kriznih štabova bile su:

-vršenje i koordinacija funkcije vlasti na području reona,

-staranje o efikasnoj zaštiti i odbrani reona i obezbjeđenje svih pretpostavki neophodnih za uspješno vođenje oružane borbe,

-bezbjednosna kontrola teritorije, zaštita lične i imovinske sigurnosti građana i društvene imovine,

-obezbjeđivanje stalne sinhronizacije i koordinacije mjera i akcija vojske i milicije na području reona,

-razvijanje najraznovrsnijih oblika i metoda informativne i političko-propagandne aktivnosti.

(v) Pretvaranje Kriznog štaba u Ratno predsjedništvo

98. Srpska skupština Bosne i Hercegovine je 31. maja 1992. donijela "Odluku o obrazovanju ratnih predsjedništava u opštinama za vrijeme neposredne ratne opasnosti ili ratnog stanja".[141] Član 3 Odluke predviđa da ratno predsjedništvo:

organizuje, koordinira i usklađuje aktivnosti za odbranu srpskog naroda i uspostavljanje legalnih organa vlasti opštine,

vrši sve funkcije skupštine i izvršnog organa dok se ne steknu mogućnosti da se ti organi sastanu i rade,

stvara i obezbjeđuje uslove za rad vojnih organa i jedinica u odbrani srpskog naroda,

vrši i druge poslove državnih organa ako oni nisu u mogućnosti da se sastanu.

99. U intervjuu za TV Banja Luka 30. juna 1992., dr. Stakić je izjavio da je Krizni štab Prijedor, koji je postojao za vrijeme ratnih operacija, preimenovan u Ratno predsjedništvo "odlukom vlade i predsjedništva Srpske".[142] To potvrđuje i članak u "Kozarskom vjesniku", u kojem se kaže da je tu odluku 15. jula 1992. realizovao Krizni štab Prijedor.[143]

100. Preimenovanje Kriznog štaba u Ratno predsjedništvo bilo je puki kozmetički zahvat. Uslijed preimenovanja nije došlo do promjena u dužnostima i obavezama Kriznog štaba, niti u sastavu tog tijela. Drugim riječima, to je de facto ostalo isto tijelo.[144] Sam dr. Stakić je rekao:

čim su se te borbene akcije, prave ratne akcije smirile, mi smo aktivirali rad Izvršnog odbora koji sada normalno radi, radi, znači, normalno, koji je u stanju potpunog mira, a Ratno predsjedništvo se sastaje po potrebi najmanje jednom, ovaj, sedmično redovno, a po potrebi i češće.[145]

Pavle Nikolić, vještak za ustavna pitanja, rekao je za Ratno predsjedništvo da je to tijelo bilo "nadležno da organizuje, koordinira i usklađuje aktivnosti za odbranu".[146]

101. Kasnijom "Odlukom o obrazovanju ratnih povjereništava u opštinama za vrijeme neposredne ratne opasnosti ili ratnog stanja" koju je Srpska skupština Bosne i Hercegovine usvojila 10. juna 1992. godine,[147] dokinuta je Odluka o ratnim predsjedništvima. Međutim, tu Odluku o ratnim povjereništvima Ratno predsjedništvo u opštini Prijedor nikad nije realizovalo.[148] U članku iz "Kozarskog vjesnika" od 4. septembra 1992. kaže se da je osnovni razlog to što se ratno predsjedništvo smatralo izvršnim, a ne savjetodavnim tijelom, kao i to što Odluka o ratnim povjereništvima stigla u Prijedor nakon što je Krizni štab preimenovan u Ratno predsjedništvo.[149]

(d) Događaji koji su prethodili oružanom sukobu u opštini Prijedor

(i) Sredstva javnog informisanja

102. Prema iskazima svjedoka, nakon preuzimanja vlasti, na radiju i televiziji emitovano je nekoliko proglasa kojima su se građani obavještavali o preuzimanju vlasti i pozivali da ostanu mirni.[150] Konkretno, u više navrata se čitao proglas novog "rukovodstva i vlasti" opštine, koji je na Radio Prijedor donio sam dr. Stakić. Citiran je u cijelosti:

Poštovani građani opštine Prijedor! Prošla je već godina i po dana od prvih višestranačkih izbora i konstituisanja višestranačkog opštinskog parlamenta i drugih opštinskih organa, a mi još uvijek imamo jednopartijsku i jednonacionalnu vlast na Opštini. Zbog toga što stranka Demokratske akcije svo ovo vrijeme nije željela dijeliti vlast ni sa pobjedničkim, niti sa opozicionim strankama, blokiran je rad Skupštine opštine i svih drugih organa vlasti, zbog čega građani i narodi Opštine Prijedor žive u bezvlašću, nesigurnosti, socijalnoj bijedi i velikom strahu. I ne samo to! Namjerno se ruše velika prijedorska preduzeća, onemogućava rad društvenih institucija i javnih službi, onemogućava sjetva i žetva, snabdijevanje građana osnovnim živežnim namirnicama, uz istovremeno dezinformisanje javnosti da se vrše pregovori o podjeli vlasti.

Sve desetine postignutih rješenja u pregovorima tri vladajuće stranke blokiralo je rukovodstvo Stranke demokratske akcije, čiji čelnici preko svojih ljudi u organima vlasti i finansijskim institucijama uveliko pljačkaju opštinu Prijedor. Bilo je čak pokušaja demontiranja i odvoženja čitavih fabrika iz Prijedora u druga područja. Bilo je dosta ucjena i traženja deviza za Stranku demokratske akcije i njene čelnike da bi se pojedina društvena i privatna preduzeća ostavila na miru. Zbog toga što preduzećima nisu obezbijeđeni minimalni uslovi za rad, građani su ostali bez egzistencije, radnici bez posla i plata, penzioneri bez penzija, građani bez svoje ušteđevine, bez zdravstvene zaštite, bez pravne i životne sigurnosti, što je dovelo do kolapsa sveukupnog života naroda na našoj Opštini.

Veliku napetost u posljednjih tridesetak dana, namjerno i sa određenim ciljevima specijalnog psihološkog rata izazvalo je organizovano iseljavanje muslimanskog stanovništva iz Prijedora, naročito žena i djece u Hrvatsku, Sloveniju, Austriju i Njemačku, gdje su se širile laži da bježe od pokolja koje im priprema srpski narod. Desetine autobusa muslimanskih mladića otišlo je u austrijske centre za vojnu obuku sa izgovorom da idu na privremeni rad. Time se pojačavao strah od sve bližeg rata i na našoj Opštini.

Čaša je prepunjena 29. aprila 1992. godine kada je i /sic/ takozvano Ministarstvo odbrane MUP-a takozvane suverene Bosne i Hercegovine, stigla je depeša sa naredbom opštinskom sekretarijatu za unutrašnje poslove i sekretarijatu za narodnu odbranu, kao Štabu TO, da u prijedorskoj opštini odmah blokiraju komunikacije, vojne kasarne i vojne objekte, da se vrše napadi na JNA, da se otima oružje i tehnika, što bi za sve nas u Opštini značilo rat, pogibija, rušenje i paljevina. Već nekoliko puta Nijaz Duraković, Predsjednik Socijalističke demokratske partije, poziva svoje članstvo u rat protiv Jugoslavije, regularne JNA, a time i srpskog naroda što je neprihvatljivo za sve građane dobre volje.

Zbog svih ovih razloga odlučili smo da preuzmemo vlast u Opštini Prijedor, a time i punu odgovornost za miran, bezbjedan život svih građana i naroda u našoj opštini, za zaštitu njihove imovine, za uspostavljanje pravne države, za organizovanje privrede i normalnog života grada i sela na području Opštine. Poručujemo svim građanima Opštine Prijedor da na ovim našim pitomim Kozarskim prostorima ne smije nikada više biti rata i pokolja, ruševina i paljevina, zgarišta i jauka, čemu teži slugansko i fanatično krnje rukovodstvo Bosne i Hercegovine. Zato je neophodno da ostanemo mirni, razumni, da živimo i radimo, da uspostavimo normalne životne i radne tokove koje je narušila jednopartijska i jednonacionalna vlast Stranke demokratske akcije. Preduzeća moraju raditi, komunikacije moraju biti prohodne i sigurne, snabdijevanje normalno, jer bijeda, siromaštvo, strah, zveckanje oružjem i psihološko iscrpljivanje moraju prestati. S tim ciljem nova vlast i preuzima sve funkcije i odgovornost za normalizaciju stanja sveukupnog života na području naše opštine. Time ćemo dati i veliki doprinos razrješavanju bosanskohercegovačke krize i pregovorima koji su u toku.

Poštovani građani, miran i bezbjedan, zaštićen život i imovina svakog pojedinca najveća su vrijednost koju smo gradili pedeset godina u slobodi. Zato nam se pridružite i pomozite da sve to odbranimo i sačuvamo od svih onih koji bi nas gurnuli u rat, smrt i pustoš. Zato nastavimo sa normalnim radom u svim preduzećima, ustanovama, organima, javnim službama i svim drugim oblastima u kojim radimo i živimo. Moramo konačno početi živjeti i raditi u slobodi i demokratiji za koju smo se opredijelili u višestranačkim izborima.

U Prijedoru, 30.04.1992. godine

Novo rukovodstvo i vlast opštine Prijedor[151]

103. Odmah nakon preuzimanja vlasti, optuženi je - predstavljen kao predsjednik srpske opštine Prijedor - dao intervju za Radio Prijedor. Objasnio je da su Srbi preuzeli kontrolu nad Prijedorom i da SDS više nije mogao čekati na dogovor sa SDA.[152]

104. Na Radiju Prijedor su cijeloga dana, osim izjava optuženog, emitovane izjave Milana Kovačevića i Sime Drljače. Pozivali su stanovništvo da preda oružje i govorili o uslovima pod kojima garantuju bezbjednost u opštini.[153] Na radiju su emitovana i saopštenja vođa SDA, među kojima su bili Dedo Crnalić, dr. Sadiković i profesor Muhamed Čehajić, koji su pozivali na umjerenost i obećavali da predstoji odluka na višem nivou.[154]

105. Izneseni su dokazi da je, nakon preuzimanja vlasti, Radio Prijedor uglavnom emitovao srpske pjesme inaglašeno propagandni program, u kojem su vođe SDA i ugledni nesrbi predstavljani kao kriminalci i ekstremisti čije ponašanje treba kazniti.[155] Jedan od primjera takve propagande bilo je nadijevanje nesrbima pogrdnih imena[156] poput "mudžahedini", "ustaše" ili "Zelene beretke".[157] Kako štampa tako i elektronska sredstva informisanja širili su navode o ljekarima nesrbima koji se mogu jedino okarakterisati kao očite laži: dr. Mirsad Mujadžić iz SDA optužen je da Srpkinjama ubrizgava sredstva zbog kojih one neće moći da rađaju mušku djecu,[158] a dr. Željko Sikora, zvani "doktor monstrum", optužen je da izaziva abortuse kod Srpkinja koje nose mušku djecu i kastrira muške bebe roditelja srpske nacionalnosti.[159] Nadalje, u članku "Kozarskog vjesnika" od 10. juna 1992. dr. Osman Mahmuljin se optužuje da je namjerno pogrešno liječio kolegu srpske nacionalnosti, dr. Živka Dukića, koji je doživio infarkt. Dr. Dukić je ostao na životu samo zahvaljujući tome što je dr. Radojka Elenkov prekinula terapiju koju je navodno započeo dr. Mahmuljin.[160] Nusret Sivac je posvjedočio da su Srbi pozivani da linčuju nesrbe.[161] Osim toga, emitovane su i falsifikovane "biografije pojedinih uglednih Prijedorčana" nesrba, među kojima su biliprof. Muhamed Čehajić, g. Crnalić, dr. Eso Sadiković i dr. Osman Mahmuljin.[162]

106. Sadržaj tih emisija bio je pretežno srpskog nacionalističkog karaktera, što bi samo nekoliko godina ranije bilo zabranjeno.[163] Prema svjedočenju Mirsada Mujadžića, cilj te propagandne kampanje bilo je slabljenje otpora nesrba rušenjem ugleda istaknutih i uglednih građana Prijedora koji nisu bili srpske nacionalnosti.[164]

107. Nedjeljnik "Kozarski vjesnik", koji je do marta 1992. važio za manje više pouzdan izvor informacija, nakon preuzimanja vlasti postao je isključivo glasilo srpskih vlasti.[165] Pretresnom vijeću su predočeni dokazi da su sastancima Kriznog štaba, Savjeta za narodnu odbranu ili Izvršnog odbora redovno prisustvovali direktor "Kozarskog vjesnika" i Radija Prijedor[166], oficir[167] Milan Mutić, ili novinar Rade Mutić ili neki drugi novinar.[168] Srpski utjecaj na ovaj nedjeljnik vidljiv je i iz rasprava Opštinskog odbora SDS-a 30. aprila 1991. /sic/ godine. U zapisniku s te sjednice kaže se da je sekretar Srpske skupštine opštine Dušan Baltić predložio da se "Kozarski vjesnik" stavi pod kontrolu SDS-a.[169] Članci su imali za cilj diskreditovanje i rušenje ugleda istaknutih nesrba u Prijedoru.[170] Ono što je još važnije jeste da su u njemu objavljivani članci iz prve ruke i intervjui, među kojima je bio i intervju s dr. Stakićem, koji su išli u prilog SDS-u i njegovoj ulozi u preuzimanju vlasti. Pretresno vijeće stoga smatra da se za stavove koji se iznose u člancima "Kozarskog vjesnika", a posebno one koji se pripisuju Kriznom štabu, može reći da su, opšte uzev, bili poznati članovima Kriznog štaba i, konkretno, optuženom koji je vršio razne političke dužnosti.

108. S tim u vezi, Pretresno vijeće je primijetilo da je prvo izdanje "Službenog glasnika opštine Prijedor" objavljeno nakon preuzimanja vlasti, 20. maja 1992., označeno kao "godina I", broj 1/92,[171] umjesto da se nastavi s ranijom numeracijom.

(ii) Mobilizacija u opštini Prijedor

109. Dana 16. aprila 1992., Ministarstvo narodne odbrane Srpske Republike Bosne i Hercegovine proglasilo je stanje neposredne ratne opasnosti i naredilo opštu javnu mobilizaciju TO-a na cijeloj teritoriji Republike.[172] Međutim, Sekretarijat za narodnu odbranu ARK-a tek je 4. maja 1992. izvršio to naređenje i naredio da se izvrši "opšta, javna mobilizacija na cjelokupnoj teritoriji [ARK-a]."[173]

110. Savjet za narodnu odbranu opštine Prijedor je 5. maja 1992. održao svoju drugu sjednicu na kojoj je raspravljao o nekoliko pitanja u vezi s mobilizacijom u opštini. Savjet je zaključio da Opštinski sekretarijat za narodnu odbranu Slavka Budimira treba izvršiti popunu TO-a i 343. motorizovane brigade u skladu sa zahtjevima komandanata ovih jedinica. Zaključeno je da se naređenje za mobilizaciju ARK-aizvršiprema posebnom planu putem poziva Sekretarijata za narodnu odbranu.[174]

111. Na svojoj četvrtoj sjednici održanoj 15. maja 1992. godine, Savjet za narodnu odbranu je donio zaključak da lica koja se nisu odazvala mobilizacijama ne mogu učestvovati u odlučivanju o "procesu rada i obezbjeđenju objekata u preduzećima i drugim pravnim subjektima."

112. Dana 22. maja 1992. Krizni štab je, "polazeći od konkretne situacije i uslova", usvojio "Odluku o izvršenju mobilizacije na području opštine Prijedor".[175] U toj odluci se kaže da su svi vojni obveznici raspoređeni u devet ratnih jedinica, uključujući 343. motorizovanu brigadu, dužni odmah se javiti na dužnost, a za neodazivanje "snosiće se odgovornost utvrđena zakonom".

(iii) Jačanje srpskih oružanih snaga u opštini Prijedor

113. U nedjeljama nakon preuzimanja vlasti, srpske vlasti u Prijedoru radile su na tome da vojnim sredstvima ojačaju svoj položaj u skladu s odlukama koje su donijete na nivou Republike i ARK-a. Skupština srpskog naroda Bosne i Hercegovine formirala je od jedinica bivše JNA 12. maja 1992. srpsku vojsku pod komandom general-potpukovnika Ratka Mladića.[176] Istoga dana, Skupština je usvojila odluku o potčinjavanju TO-a srpskoj vojsci.[177] Te odluke imale su za posljedicu da je, na svojoj četvrtoj sjednici 15. maja 1992., Savjet za narodnu odbranu usvojio zaključke da treba pristupiti transformaciji "jednog i drugog štaba teritorijalne odbrane i formirati jedinstvenu komandu koja će preuzeti brigu oko rukovođenja i komandovanja nad svim jedinicama koje su formirane na području Opštine."[178]

114. Na osnovu zaključaka Savjeta za narodnu odbranu u vezi s formiranjem jedinstvene vojne komande, komandant 343. motorizovane brigade, pukovnik Arsić, naredio je 17. maja 1992. godine da se komandant štaba Teritorijalne odbrane i starješine svih drugih jedinica TO-a, dobrovoljačkih i drugih jedinica, uključujući "naoružani srpski narod", stave pod komandu Regije.[179] U naređenju se izričito pominju zaključci Savjeta za narodnu odbranu od 15. maja 1992. godine. Naređenje pukovnika Arsića završava tvrdnjom da će se sve jedinice i pojedinci koji ne izvrše naređenje smatrati paravojnim, te da će se protiv njih preduzeti mjere.

115. Na osnovu odluka Skupštine srpskog naroda Bosne i Hercegovine i zaključaka Savjeta za narodnu odbranu, Krizni štab je, s priličnim zakašnjenjem, 29. maja 1992. usvojio sljedeći zaključak:

Formiranjem Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine prestaje potreba za postojanjem Srpske TO koja ulazi u sastav i pod komandu Regije.[180]

Osim toga, Krizni štab je usvojio odluku da se komandant Srpskog TO-a Prijedor, major Kuruzović, stavlja pod komandu komande Regije.[181] U svom svjedočenju pred Pretresnim vijećem, major Kuruzović je potvrdio da je ovo restrukturiranje značilo da je svih 1.000-2.000 ljudi iz TO-a stavljeno pod komandu komandanta 343. motorizovane brigade, pukovnika Arsića.[182]

116. Od preuzimanja vlasti do potčinjavanja štaba TO-a komandi Regije, major Kuruzović i štab TO-a pod njegovom komandom su iz doma mjesne zajednice u Čirkin Polju[183] dijelili potvrde za benzin vojsci, policiji i vozilima medicinskog centra.[184] Nakon potčinjavanja štaba TO-a, ta zgrada je odlukom opštinskog Sekretarijata za privredu pretvorena u "pozadinsku bazu".[185] Ta pozadinska baza je zvanično bila potčinjena Kriznom štabu i Sekretarijatu za privredu i bila je dužna podnositi izvještaje i Kriznom štabu i komandi garnizona.[186] Krizni štab je upravljao pozadinskim obezbjeđenjem koji je pružala pozadinska baza,[187] koja je nastavila izdavati potvrde za gorivo i snabdijevati hranom sve srpske kontrolne punktove na teritoriju opštine.[188] U izvještaju od 17. juna 1992. pominje se pozadinska baza i kaže se da je ona, između ostalog, zadužena za snabdijevanje rejonskih kriznih štabova u opštini oružjem i municijom.[189] Osim toga, prema iskazu majora Kuruzovića, pozadinska baza je takođe snabdijevala hranom i logore Omarska i Keraterm.[190]

117. Postoje i svjedočenja o tome da je u proljeće i ljeto 1992. godine Sekretarijat za narodnu odbranu počeo popunjavati rezervne policijske jedinice.[191] To potvrđuje i izvještaj načelnika SJB-a Sime Drljače iz januara 1993. iz kojeg se vidi kretanje brojnog stanja u tim jedinicama u periodu od aprila do decembra 1992. godine. U vezi s periodom na koji se odnosi Optužnica, u izvještaju[192] se navodi sljedeće:

Mjesec

Aktivni milicionari

Rezervni milicionari

Ukupno

april

145

308

453

maj

145

1447

1663

juni

148

1607

1755

juli

153

1459

1612

august

171

1383

1554

septembar

177

1396

1573

oktobar

180

995

1175

Posebno upada u oči povećanje broja rezervnih policajaca u maju u odnosu na april. U izvještaju od 30. aprila, koji je potpisao Simo Drljača, čak se kaže da je tog dana: "mobilisano [...] 10 stanica milicije sa 1587 pripadnika".[193]

(iv) Razoružanje paravojnih jedinica i pozivi na predaju oružja

118. Na svojoj drugoj sjednici održanoj 5. maja 1992., Savjet za narodnu odbranu pozvao je "sve paravojne formacije i pojedinc[e] koji nelegalno posjeduju naoružanje i municiju" da ih odmah predaju Stanici javne bezbjednosti Prijedor, a najkasnije do 15:00 sati 11. maja 1992. godine. Prema Savjetu, posljedica neizvršavanja ovog naređenja biće primjena "najrigoroznijih sankcija".[194]

119. Ratni štab ARK-a je 8. maja 1992. usvojio zaključak "da Radio Banjaluka svakih sat vremena obavještava građane da vraćaju oružje kako bi se što bolje održao mir na ovim prostorima". U vezi s tim zaduženjem bilo je i zaduženje predsjednika Savjeta za narodnu odbranu da obavještava Ratni štab o preduzetim radnjama "oko razoružavanja paravojnih formacija i pojedinaca koji nelegalno posjeduju naoružanje i municiju."[195]

120. Krizni štab ARK-a je 11. maja 1992. godine produžio "rok za predaju nelegalno nabavljenog oružja" do "14.05.1992. godine u 24:00 sata".[196] U dokumentu se kaže da je rok produžen "na zahtjev građana svih nacionalnosti, a obrazložen željom da se oružje vrati na miran način i bez intervencije policije" a "[p]oslije isteka roka oružje će oduzimati radnici [CSB ARK-a], a prema onima koji se ogluše o poziv Kriznog štaba bit će preduzete najoštrije sankcije."

121. O pitanju razoružavanja paravojnih jedinica raspravljalo se opet 15. maja 1992. na sjednici Savjeta za narodnu odbranu, na kojem je odlučeno da SJB Prijedor "u saradnji sa komandom vojske" izradi "plan razoružanja, nakon čega planski i postupno (bez utvrđenih rokova) uz pomoć sredstava informisanja pristupi konkretnoj realizaciji ovog pitanja."

122. U skladu sa zaključkom ARK-a i "planom razoružanja", na radiju su kasnije redovno emitovana saopštenja u kojima se od nesrba tražilo da predaju oružje.[197] Najveći dio civilnog stanovništva udovoljio je tim zahtjevima i predao svoje lovačke puške i pištolje kao i svoje dozvole,[198] vjerujući da će biti sigurni ako predaju oružje.[199] Emitovane su i prijetnje onima koji tim zahtjevima ne udovolje, te saopštenja da su naređenje za predaju oružja izdali Krizni štab i vojni odsjek kasarne u Prijedoru. Nadalje, stanovnicima sela u okolini Prijedora rečeno je da predaju oružje mjesnim zajednicama.[200] Vojska je često vršila premetačine kuća nesrpskog stanovništva,[201] a sve pronađeno oružje je zaplijenjeno.[202]

123. Mirsad Mujadžić je posvjedočio da je, na sastanku predstavnika SDS-a i SDA održanom 16. maja 1992., major Radmilo Zeljaja dao ultimatum pripadnicima TO-a da predaju oružje srpskoj vojsci. To potvrđuju i iskazi drugih svjedoka.[203] Major Zeljaja je takođe pozvao sve građane Bošnjake da se zakunu na lojalnost Srpskoj Republici i odazovu mobilizaciji. Postavljeni ultimatum sadržavao je i prijetnju da će svaki otpor biti kažnjen.[204]

(v) Uvođenje radne obaveze

124. Gore navedena odluka Sekretarijata za narodnu odbranu ARK-a od 4. maja 1992. sadrži i naređenje da "svi organi društvenih zajednica, privredni i drugi subjekti" odmah prijeđu na rad po ratnoj organizaciji.[205] O radnoj obavezi raspravljalo se na sjednici Savjeta za narodnu odbranu održanoj 5. maja 1992., na kojoj je odlučeno da se Izvršnom odboru sugeriše da razmotri prelazak "nekih preduzeća na ratnu organizaciju i rad i u skladu sa tim donese odgovarajuću odluku."

125. U svojoj odluci o mobilizaciji na teritoriji opštine Prijedor usvojenoj 22. maja 1992., Krizni štab je naredio da ti vojni obveznici i obveznici radne obaveze izvršavaju ratne zadatke u skladu s potrebama i planovima u preduzećima u kojima rade.[206] Osim toga, Krizni štab je, u zaključku usvojenom 5. juna 1992. godine, odlučio:

Ovim Zaključkom utvrđuje se obaveza svim direktorima preduzeća, organizacija i zajednica, da su dužni da na svako neodazivanje radnoj obavezi izreknu mjere prestanka radnog odnosa.

Stoga se čini da se usvajanje ovog Zaključka nadovezuje na usvajanje ranijih akata o radnoj obavezi.

(vi) Otpuštanje nesrba

Pretresnom vijeću su predočeni dokazi koji pokazuju da su u periodu nakon preuzimanja vlasti otpušteni mnogi nesrbi.[207] Početkom juna 1992. godine, dr. Ibrahimu Beglerbegoviću uručena je odluka u kojoj se kaže da prestaje biti načelnik svoje službe.[208] Nadalje, umjesto Riste Banovića direktor medicinskog centra postao je Ranko Šikman, koji je bio daleko manje obrazovan, ali koji je, za razliku od g. Banovića, bio član SDS-a.[209] Dr. Beglerbegović je posvjedočio da se u rješenjima kojima se razne osobe otpuštaju s radnih mjesta kao osnov za otpuštanje navodi izostanak s posla.[210] To, između ostalog, potvrđuju kopije dvaju rješenja o prestanku radnog odnosa dr. Majdi Sadiković i Mirsadu Osmanoviću zbog petodnevnog izostanka s radnog mjesta.[211]Oba ta dokumenta zasnivaju se na zaključcima Kriznog štaba od 5. juna 1992.[212]

126. Dr. Beglerbegović je takođe posvjedočio da je njegova supruga, direktor OUR-a Farmacija u Prijedoru, otpuštena premda o tome nije bilo pismene odluke.[213] Nusret Sivac je posvjedočio da je njegova sestra, koja je godinama radila kao sudija na opštinskom sudu u Prijedoru, otpuštena ubrzo nakon preuzimanja vlasti.[214] Nadalje, svjedok X je izjavio da su njegov otac, građevinski radnik muslimanske nacionalnosti, i svi drugi zaposlenici Muslimani nakon preuzimanja vlasti dobili otkaz.[215]

127. Taj opšti trend vidi se i u odluci Kriznog štaba ARK-a od 22. juna 1992., u kojoj se kaže:

Da se na svim rukovodnim mjestima, na mjestima gdje je moguć dotok informacija, na čuvanju društvene imovine odnosno na svim mjestima koji imaju važan značaj za funkcionisanje privrednog subjekta mogu nalaziti isključivo kadrovi srpske nacionalnosti. Ovo se odnosi na sva društvena preduzeća, dioničarska društva, državne institucije, javna preduzeća, Ministarstva unutrašnjih poslova, i vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Takođe se na ovim mjestima ne mogu naći ni radnici srpske nacionalnosti koji to nisu potvrdili Plebiscitom ili još nisu ideološki raščistili da je jedini predstavnik srpskog naroda Srpska demokratska stranka. Rok za realizaciju zadatka [iz ove Odluke] je petak, 26.06.1992. godine do 15,00 časova, o čemu će predsjednici Kriznih štabova opština podnijeti izvještaj ovom Kriznom štabu. Neizvršavanje gore navedene Odluke povlači za sobom automatsku smjenu odgovornih lica.[216]

Pretresno vijeće se osvjedočilo da je sadržaj ove odluke realizovan u opštini Prijedor. Nema potrebe za oslanjanjem na sporni dokument koji je navodno potpisao sam dr. Stakić.[217]

(vii) Označavanje nesrpskih kuća

128. Radijska saopštenja su, osim toga, obvezivala nesrbe da na svojim kućama izvjese bijelu tkaninu u znak lojalnosti srpskim vlastima.[218] Dr. Ibrahim Beglerbegović je posvjedočio da se uplašio zbog prijetnje da će granatirati one koji to ne učine, tako da je istakao veliki bijeli peškir.[219] Prema svjedokinji I, to su naređenje izvršili gotovo svi.[220] Charles McLeod, koji je kao član PMEZ-a posjetio opštinu Prijedor krajem augusta 1992., izjavio je da je prilikom posjete mješovitom srpsko-muslimanskom selu vidio da su kuće Muslimana označene bijelom zastavom na krovu.[221] To potvrđuje i svjedočenje Barnabasa Mayhewa (PMEZ), koji je u svom iskazu rekao da su muslimanske kuće bile označene bijelim zastavama da bi se razlikovale od srpskih.[222]

E. Djela počinjena protiv nesrba u opštini Prijedor

1. Oružani napadi na nesrpsko civilno stanovništvo

(a) Napad na Hambarine

129. Nakon preuzimanja vlasti u Prijedoru 30. aprila 1992. godine, u skoro svim selima u opštini počelo je postavljanje kontrolnih punktova.[223] Dva takva kontrolna punkta postavljena su na prilazu Hambarinama,[224] gdje su živjeli pretežno Muslimani. U selu su uspostavljene i patrole čiji je zadatak bio da upozore mještane na moguće napade i daju im vremena da pobjegnu do obližnje šume.[225]

130. Otprilike u 19:00 sati 22. maja 1992. došlo je do pucnjave na jednom od muslimanskih kontrolnih punktova na autobuskoj stanici Polje nadomak Hambarina, kada je zaustavljen automobil u kojem su bila šestorica vojnika, vjerovatno pripadnika JNA, od kojih su četvorica bili Srbi a dvojica Hrvati.[226] Da se ovaj incident zaista dogodio, potvrdilo je svjedočenje nekoliko svjedoka i dokumentarni dokazi.[227] Međutim, postoji neslaganje u vezi s tim šta se zapravo dogodilo na tom kontrolnom punktu, naročito u pogledu toga ko je prvi otvorio vatru. Jedan dokazni predmet[228] sadrži razgovor u kojem Siniša Mijatović, jedan od vojnika JNA koji su bili u automobilu, opisuje šta se dogodilo. On je rekao sljedeće:

...sjedio sam sa još četvoricom drugova na zadnjem sjedištu tog vozila. I onda [...] su repetirali pušku koju je uzeo od njih [...] ona je opalila i onda, onda nas počeli gađati sa svih strana. Nastala je klaonica. Ratko i ja smo uspjeli nekako da izađemo iz auta. Ja sam dobio više rana u području nogu, ruku i stomaka.[229]

Drugi dokazi pokazuju da su vojnici JNA u automobilu bili ti koji su prvi zapucali. Konkretno, Mirsad Mujadžić, koji je odmah nakon pucnjave došao na lice mjesta i organizovao dolazak hitne pomoći i koji je takođe razgovarao s učesnicima s obje strane i očevicima, posvjedočio je da su vojnici JNA izašli iz vozila i počeli pucati. Koliko je Mujadžić mogao utvrditi na osnovu onog što je čuo, do toga je došlo jer je vođa grupe na kontrolnom punktu Aziz Ališković tražio od vojnika JNA da predaju oružje na punktu i vrate se u kasarnu.[230] Međutim, svjedok DH je u svom svjedočenju rekao da su ljudi angažovani na muslimanskom kontrolnom punktu prvi otvorili vatru. On je ranije tog dana prošao taj kontrolni punkt. Posvjedočio je da su Muslimani na kontrolnom punktu bili dobro naoružani. Svjedok DH je potvrdio da je Ališković tražio da vojnici JNA predaju oružje i da je, kad su oni to odbili, iz obližnjeg bunkera otvorena vatra iz teškog mitraljeza M54.[231] Na osnovu ovih dokaza Pretresno vijeće presuđuje u prilog optuženom i smatra da su u ovom incidentu Muslimani na kontrolnom punktu bili ti koji su prvi otvorili vatru.

131. Kasnije te večeri izdat je ultimatum stanovnicima Hambarina. Od njih se tražilo da izruče nekoliko osoba koje su navodno učestvovale u incidentu, a posebno policajca Aziza Ališkovića, i svo naoružanje, ili će ih napasti.[232] Međutim, iskazi o tome ko je izdao ultimatum se razlikuju, te se pominju Krizni štab i njegov predsjednik dr. Stakić,[233] vojne vlasti,[234] pa čak i Radmilo Zeljaja.[235]

132. Uslovi ultimatuma nisu ispunjeni.[236] Zbog toga je sutradan oko podne počelo granatiranje Hambarina. Granatiranje je vršeno iz tri pravca, sa područja Karana na sjevero-zapadu, s područja Urija i s područja Topića brda.[237] Nermin Karagić, koji se nalazio na manje od četiri kilometra od Hambarina, vidio je jedan oklopni transporter, a potom je otvorena tenkovska vatra.[238] Ivo Atlija je posvjedočio da je tokom napada vidio dva ili tri tenka i oko hiljadu vojnika.[239] Granatiranje Hambarina trajalo je otprilike do 15:00 sati. Veliki broj ljudi koji nisu vidjeli napad čuo je detonacije u selu Hambarine.[240]

133. Nakon toga su iz pravca Prijedora krenula dva do tri tenka iza kojih je išla pješadija.[241] TO je pokušala odbraniti selo, ali su seljani morali da prebjegnu u druga sela ili u šumu Kurevo kako bi izbjegli granatiranje.[242] Iz Hambarina je zbog napada u kojem su srpski vojnici ubijali, silovali žene i palili kuće izbjeglo oko 400 ljudi, mahom žena, djece i starijih osoba.[243] Stoga je na šumu Kurevo usredsređena vojna operacija.[244]

134. Vijeće primjećuje da postoje i dokumentarni dokazi koji potvrđuju da je došlo do napada na Hambarine. U izvještaju načelnika SJB-a Prijedor Sime Drljače o prihvatnim centrima u opštini Prijedor stoji sljedeće:

Obzirom da građani sela Hambarine nisu ispoštovali Odluku Ministarstva narodne odbrane Srpske Republike, i nisu predali oružje, te da su odbili saradnju sa legalnim organima vlasti u vezi sa napadom na vojnike, kao i zahtjeve koje im je postavila vojska, Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se u ovom selu vojno interveniše radi razoružavanja i hvatanja poznatih učinilaca zločina nad vojnicima.[245]

Svjedokinja Nada Markovska je spontano prepoznala potpis Sime Drljače na gorepomenutom dokumentu. Kasnije je to porekla i izjavila da ne može da potvrdi autentičnost potpisa.[246] Međutim, ovo Pretresno vijeće je uvjereno da ona prva, spontana reakcija odražava istinu.

135. U redovnom borbenom izvještaju 1. krajiškog korpusa od 24. maja 1992. koji je potpisao general-major Momir Talić, upućenom Glavnom štabu Vojske Srpske Republike BiH stoji:

U rejonu Prijedor, a posebno sela Hambarine, došlo je do oružanog napada muslimanskih jedinica, koje su akcijom naših snaga očišćene sa tog prostora. Očekuju se dalji sukobi na tom području i u rejonu sela Kozarac.

[...]

Izvršeno je čišćenje sela Hambarine kod Prijedora od ekstremnih muslimanskih jedinica, a selo Kozarac je pod blokadom. Iz sastava 5. pbr upućeno je 35 iskusnih boraca u Prijedor.[247]

136. U “Kozarskom vjesniku” od 29. maja 1992.[248] prenosi se obavještenje Kriznog štaba Prijedor. U njemu piše da su 22. maja 1992. paravojne formacije iz Hambarina izvršile oružani napad na pripadnike Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, kojom prilikom su dvojica ubijeni, a četvorica ranjeni. Dalje se kaže da je, pošto pripadnici muslimanskih paravojnih snaga nisu dozvolili izvlačenje poginulih i ranjenih, vojna komanda izdala naređenje da se upotrijebi sila kako bi se oni izvukli. U članku dalje stoji:

Borbena dejstva bila su upozoravajućeg karaktera i nisu bila usmjerena na rušenje naselja u kojem su se krili počinioci ovog zločina. Krizni štab upozorava da ubuduće neće biti upozoravajućih dejstava, nego će se direktno tući područje na kojem se kriju počinioci ovakvih djela i pripadnici paravojnih formacija. Krizni štab naređuje stanovništvu MZ Hambarine i drugih mjesnih zajednica sa tog područja, odnosno svim građanima muslimanske i drugih nacionalnosti, da danas, u subotu, 23. maja do 12 časova izruče Stanici javne bezbjednosti Prijedor... Ovim zločinom, svi rokovi i obećanja su iscrpljeni, te Krizni štab ne može i neće garantovati bezbjednost građana pomenutih sela sa ovog područja.

137. Krizni štab Prijedor sastao se prije 15:00 sati. Pošto se iz Hambarina nisu oglasili, niti su odgovorni za zločin isporučeni, Vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine smatrala je da je primorana uzvratiti.[249] Krizni štab je konstatovao[250] da se poslije akcije u toku noćnih sati situacija u Hambarinama smirila. U članku dalje piše da će Krizni štab nastaviti akciju razoružavanja paravojnih formacija do kraja te da se mora ispoštovati naređenje o uklanjanju blokada sa svih puteva na području opštine Prijedor. Navodi se da je u Stanicu javne bezbjednosti u Prijedoru priveden jedan dio lica koja su organizovala nabavku i podjelu naoružanja, među kojima je i profesor Muhamed Čehajić. Stanovnici mjesnih zajednica se podstiču da preduzmu sve kako bi se razoružali pripadnici paravojnih formacija, te se ističe da nema pregovora o naređenju o razoružanju i da se ono mora ispoštovati do kraja.

138. General Wilmot, vojni vještak kojeg je pozvala odbrana, u svom iskazu je izjavio da je, u situaciji u kojoj Muslimani napadnu grupu srpskih vojnika na kontrolnom punktu i pritom ubili dvije osobe, bilo razumno i promišljeno tražiti da se predaju osobe odgovorne za to ubistvo i da se preda svo naoružanje. On je dalje izjavio da bi, ukoliko se to naređenje ne ispoštuje, bilo opravdano da vojska krene u potragu za počiniocima, a u takvoj situaciji može doći do borbe. Međutim, general Wilmot je jasno rekao da su napad na civilno stanovništvo i uništavanje 30-50 kuća neopravdan odgovor na ovaj incident.[251]

(b) Napad na Kozarac

139. U područje Kozarca, koje čini Kozarac s okolinom, spada nekoliko sela, uključujući Kamičane, Kozarušu, Sušiće, Brđane i Babiće. Prije rata u Kozarcu je preovladavalo muslimansko stanovništvo.[252] Štaviše, otprilike 98 do 99% stanovnika Kozarca bili su Muslimani.[253]

140. Nakon što su Srbi preuzeli vlast u Prijedoru, stanovnici Kozarca pokušali su da kontrolišu vanjske granice mjesta te su uz pomoć Seada Čirkina, bivšeg oficira JNA, organizovali patrole.[254] Te patrole su se obično sastojale od desetak mještana naoružanih lovačkim puškama.[255]

141. Nakon napada na Hambarine izdat je i ultimatum za Kozarac.[256] U njemu se zahtijevalo da se preda oružje TO-a i policije.[257] Ultimatum je preko Radio Prijedora objavio Radmilo Zeljaja, prijeteći da će sravniti Kozarac sa zemljom ukoliko stanovništvo ne ispuni zahtjeve.[258] Nakon izdavanja ultimatuma uslijedili su pregovori između muslimanske i srpske strane, koji su bili neuspješni. Stojan Župljanin, koji je predvodio srpsku delegaciju, rekao je da će, ukoliko se ne ispune njegovi uslovi, vojska silom zauzeti Kozarac.[259] Počev od 21. maja 1992. stanovnici Kozarca srpske nacionalnosti počeli su napuštati mjesto. Kozarac je potom opkoljen, a telefonske veze su prekinute.[260] U noći između 22. i 23. maja 1992. čule su se detonacije iz pravca Prijedora i vidio se plamen u Hambarinama.[261]

142. Zatim je objavljeno da će kroz Kozarac proći vojni konvoj u dvije kolone. Izdato je naređenje da se s puta uklone kontrolni punktovi kako bi konvoj mogao proći. Međutim, kad su se ti konvoji približili Kozarcu, iz njih su otvorili vatru na kuće i kontrolne punktove, a istovremeno su sa brda ispaljivane granate. Pucalo se na stanovništvo koje je bježalo s tog područja.[262] Granatiranje je bilo intenzivno i nije popuštalo; kako kaže jedan očevidac, svake sekunde je padala po jedna granata.[263] U napadu je učestvovalo više od 5.000 vojnika i boraca, a navodno su među njima bili šešeljevci, arkanovci i jovićevci.[264] Iako je potvrđeno da su pojedini stražari kod Javora otvorili vatru na srpske vojnike koji su se približavali, to je ipak bio samo taktički potez kako bi se ljudima dalo više vremena da se sklone od napada. Sead Čirkin je rekao jednom stražaru na kontrolnom punktu da treba pustiti tenkove da se približe toliko da budu u dometu zolje. Na taj način je najmanje jedan tenk bar oštećen.[265] Jedan ili dvojica vojnika iz konvoja navodno su pogođeni iz snajpera. Ljudi koji su učestvovali u paravojnom otporu vjerovatno su Muslimani, budući da je u okolnim selima živjelo mahom muslimansko stanovništvo.

143. Kad su ljudi pobjegli, vojnici su zapalili njihove kuće.[266] Napad je trajao sve do 26. maja 1992. kada je izdana naredba da svi moraju da napuste područje Kozarca.[267] Tog dana se u Kozarcu predao veliki broj ljudi. Srpske vlasti su rekle da svi koji žele da se predaju treba da formiraju konvoj i da će za to vrijeme biti prekid vatre. Konvoj je krenuo istog dana; kasnije se ispostavilo da su muškarci odvojeni od žena kad su stigli do puta Banja Luka-Prijedor. Žene su odvedene u Trnopolje, a muškarci u logore Omarska i Keraterm.[268] Prema riječima Nusreta Sivca, u Prijedor je na dan napada došlo mnogo žena i djece. Intervenisao je i interventni vod iz Prijedora, koji su predvodili Dado Mrđa, Zoran Babić i drugi, i počeli su da maltretiraju te žene i djecu. “U toku tog dana, poslije izvjesnog vremena počeli su stizati autobusi i onda su oni naređivali da se te žene i ta djeca ukrcavaju u te autobuse. Tad im je govoreno da ih voze prema Trnopolju.”[269] Dr. Popović, koja je radila u domu zdravlja u Omarskoj, posvjedočila je da su poslije napada na Kozarac stariji muškarci, žene i djeca autobusima dovezeni u Dom u Omarskoj. Međutim, nisu tu ostali.[270]

144. Jusuf Arifagić je svjedočio da je tog dana odlučio da se ne preda, već se povukao na Kozaru, gdje su se on i drugi spojili s Bećirom Medunjaninom i Seadom Čirkinom koji su bili s grupom od oko 750 ljudi. Neki od ljudi iz grupe, među kojima je bio i Jusuf Arifagić, napali su Kozarac, ali je napad ubrzo odbijen tenkovima i artiljerijom.[271]

145. Tokom napada u Kozarcu došlo je do razaranja velikih razmjera. Nakon napada kuće su ne samo srušene, već sravnjene sa zemljom pomoću teške mašinerije.[272] Dom zdravlja u Kozarcu je tokom napada oštećen[273] a medicinska oprema premještena je u podrum.[274] Prema riječima Idriza Merdžanića, koji je tada radio u ambulanti, primljeno je nekoliko osoba sa ranama od vatrenog oružja ili šrapnela. Kad je ambulanta premještena, primani su i ozlijeđene žene i djeca.[275]

146. Dana 26. maja 1992., u skladu s dogovorom između staničnog odjeljenja policije u Kozarcu i Srba, ranjeni su evakuisani iz grada u jednim kolima hitne pomoći.[276] Međutim, prije nego što je postignut ovaj dogovor, niko od ranjenih nije mogao izići iz Kozarca. Dr. Merdžanić je u svom svjedočenju rekao da je pokušao da organizuje evakuaciju dvoje ozlijeđene djece, od kojih su jednom noge bile u potpunosti smrskane, ali da nije dobio dozvolu i da mu je umjesto toga rečeno da sve “balije” tu treba da umru, jer će ih sve ionako pobiti.[277] Osman Didović je pregovarao sa Zeljajom, koji je diktirao uslove predaje Kozarca.[278]

147. Kao i u slučaju napada na Hambarine, postoji veliki broj potkrepljujućih dokumentarnih dokaza. U izvještaju komande 1. krajiškog korpusa od 27. maja 1992. upućenom Glavnom štabu Vojske Srpske Republike BiH, koji je za komandu 1. krajiškog korpusa potpisao pukovnik Dragan Marčetić, “[u] vezi sa eliminacijom 'Zelenih beretki' u širem rejonu sela Kozarac”, piše sljedeće:

1.Oružani sukob započeo 25. maja 1992. a završio 27. maja u 13:00 časova.

2.U oružanom sukobu s naše strane učestvovali delovi 343. mtbr /ojačani mtb/ podržani sa dve baterije haubica 105mm i vodom tenkova M-84.

3.Snage “Zelenih beretki” ukupne jačine 1.500-2.000 ljudi bez težeg naoružanja.

4.Ukupni rezultati:

-od “zelenih beretki” u potpunosti oslobođen širi rejon sela Kozarci, odnosno površina sela Kozaruša, sela Trnopolje, sela Donji Jakupovci, sela Gornji Jakupovci, Benkovac, sela Ratkovac [...];

-na strani “Zelenih beretki” 80-100 poginulih i oko 1.500 zarobljenih;

-deo “Zelenih beretki” (100-200 ljudi) u bekstvu na Kozari;

-sopstveni gubici su 5 poginulih i 20 ranjenih i

-lakše oštećena (već popravljena) na hodnom dijelu 2 M-84.

Komunikacija B. Luka – Ivanjska – s. Kozarac – Prijedor – Bos. Novi i širi rejon s. Kozarac potpuno pod kontrolom 1.KK.

U ovom izvještaju takođe se navodi da popunjenost 343. motorizovane brigade iznosi 121%, odnosno ukupno 6.124 oficira i vojnika.[279]

148. U redovnom borbenom izvještaju 1. krajiškog korpusa od 25. maja 1992. upućenom Glavnom štabu Vojske Srpske Republike BiH piše da je prethodnog dana došlo do napada muslimanskih ekstremista na vojnu kolonu, što je bio povod za oružane sukobe koji i dalje traju. U izvještaju se procjenjuje da u mjestu Kozarac ima još 1.200 do 1.500 naoružanih pripadnika “Zelenih beretki” i navodi da je “ceo prostor pod kontrolom naših snaga”. Dalje se navodi da su u toku popodneva 25. maja vođene borbe u selima Jakupovići, Kozarac i Kevljani. Navodi se da su “poginula dva borca, a dva su ranjena. Zarobljeno je 100 pripadnika 'Zelenih beretki'. Mesto Kozarac je pod blokadom naših snaga a borbe i dalje traju.” U vezi sa “Zelenim beretkama” izvještaj kaže sljedeće: “Posebno je izražen ekstremizam muslimanskih snaga – 'Zelenih beretki' verovatno potpomognutih pripadnicima HOS-a - u mestu Kozarac i okolini, gde se i sada sa istima vode borbe.”[280]

149. U izvještaju Sime Drljače o prihvatnim centrima u opštini Prijedor od 16. augusta 1992. pominju se incidenti u Kozarcu:

Međutim, dana 24. maja 1992. muslimanski ekstremisti u selu Jakupovići uz upotrebu vatrenog oružja napadaju vojnu patrolu i ranjavaju jednog vojnika. U pomoć ovoj patroli kreće vojska iz Prijedora ali muslimanski ekstremisti oružjem pokušavaju da ih zaustave kod prvih muslimanskih kuća na izlazu iz Prijedora i tom prilikom dolazi do žestokog oružanog sukoba između vojske i muslimanskih ekstremista na širem području Kozarca. Obzirom da su Muslimani odbili da predaju oružje naknadno je ustanovljeno da su se dugo i svestrano pripremali za oružani sukob.[281]

150. Jedan članak u “Kozarskom vjesniku” od 26. maja 1992. u čijem potpisu je Krizni štab Prijedor, javlja da su pripadnici muslimanskih paravojnih snaga zapalili zbjeg muslimanskog stanovništva iz Kozarca i da vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine čini sve da spasi te ljude.[282]

151. Na jednom video snimku reporter govori o žestokim borbama u Kozarcu 25. i 26. maja. Kaže da su “Zelene beretke” i domaći ekstremisti iz Kozarca opstruirali predaju oružja i da ih je srpska vojska primorala na povlačenje. Reporter je intervjuisao dr. Stakića, predsjednika Kriznog štaba opštine Prijedor, koji je objasnio da se cijela teritorija opštine Prijedor nalazi pod njihovom kontrolom nakon oslobađanja Kozarca. On je dalje naveo da je u Kozarcu “čišćenje” i dalje u toku jer su tamo ostali oni najekstremniji i profesionalci.[283]

152. Procjena vojnih vještaka o ovim događajima je skoro identična. Jedan vještak Tužilaštva je u svom svjedočenju rekao da djelimično naseljeno područje obično nije najpovoljniji teren za izvođenje vojnog napada budući da bi napadač vjerovatno pretrpio značajne gubitke.[284] On je dalje izjavio da vojni konvoj koji je napadnut ima pravo da uzvrati vatru i da je vjerovatno tačno da bi mu bilo dozvoljeno da obezbijedi to područje.[285] Vještak kojeg je pozvala odbrana izjavio je da bi primjeren odgovor na napad na vojni konvoj bila potjera za navodnim počiniocima, čime bi se otvorila mogućnost da se borbene aktivnosti prošire na veće područje. Tokom takve operacije zarobljavanje je opravdano. Zarobljenici se mogu držati u privremenim zatočeničkim objektima sve dok ne postane moguć njihov premještaj u neki trajniji smještaj.[286]

(c) Analiza ova dva događaja

153. Pretresno vijeće prihvata da su vojnici iz automobila na kontrolnom punktu u Hambarinama i srpske kolone u Kozarcu prilikom napada u Jakupovićima u principu imali pravo na samoodbranu. Međutim, Pretresno vijeće ističe da svaki odgovor oružjem mora biti proporcionalan napadu. Kao što je u svom svjedočenju rekao vojni vještak general Wilmot, u obje te situacije srpske snage su mogle da pribjegnu i drugim akcijama kako bi ostvarile svoj cilj i pronašle navodne počinioce ubistava srpskih vojnika, ukoliko je to zaista bio razlog za njihove akcije. Konkretno, mogli su da angažuju jedinice za traganje za navodnim počiniocima. Vojni vještak Tužilaštva Ewan Brown bio je mišljenja da bi, u slučaju Kozarca, srpske snage najvjerovatnije imale pravo da prije sprovođenja te potrage obezbijede to područje. Međutim, izvođenje onog što se može opisati samo kao planirani, koordinirani i dugotrajni napad na civilna naselja ne zadovoljava uslove osnovnog načela proporcionalnosti, naročito ako se ima u vidu da su očevici posvjedočili da je na civilno stanovništvo koje je bježalo otvarana i vatra iz teškog naoružanja. Ova neproporcionalnost i korištenje oružanih snaga za napad na civilno stanovništvo čini oba ova napada protivzakonitim.

154. Pored toga, svaki čin samoodbrane mora biti u vremenskoj vezi s prvobitnim napadom. Stoga izvođenje obimnih vojnih operacija jedan dan nakon prvobitnih napada ne zadovoljava ovaj preduslov za dozvoljene vojne akcije u cilju “samoodbrane”. Odgađanje napada na naselja, zajedno sa planiranim i koordiniranim karakterom ovih neproporcionalnih napada srpskih vlasti na pretežno muslimanska područja, ukazuju na to da su prvobitni incidenti, jer oni nisu bili ništa više od toga, samo poslužili srpskim vlastima kao dugo očekivani izgovor da konačno očiste područja Hambarina i Kozarca od nesrpskog stanovništva.

155. Ovi incidenti, koji su poslužili kao osnova za “reakciju” srpskih političkih i vojnih vlasti, bili su samo izgovor za započinjanje etničkog čišćenja u područjima na kojima su se mahom nalazili bošnjački gradovi, sela i zaseoci, u kojima su kontrolni punktovi bili uspostavljeni iz straha da bi zbog sve intenzivnije propagande protiv nesrba moglo doći do takvih napada.

156. U slučaju Hambarina, jasno je da je to što su ljudi koji su bili angažovani na kontrolnom punktu zaustavili automobil sa nekoliko pripadnika srpskih oružanih snaga bio defenzivni čin, čiji je cilj bio da se spriječi opasnost koju bi oni mogli da predstavljaju po mještane. Na kraju krajeva, čak je nebitno ko je prvi pucao: navodna “reakcija” je već bila pripremljena, što se može zaključiti na osnovu položaja snaga koje su granatirale selo i broju angažovanih vojnika.

157. Kad je riječ o Kozarcu, budući da je “selo Kozarac [bilo] pod blokadom”[287] i da su u Prijedor poslati iskusni borci kao pojačanje, najava prolaska vojne kolone bila je provokacija kojom je trebalo da se opravda “reakcija” vojske. Iskazi svjedoka navode ovo Pretresno vijeće na zaključak da je srpska vojska već bila unaprijed raspoređena na položajima oko područja Kozarca, i da su za suprotstavljanje muslimanskim snagama od 1.500-2.000 ljudi bez teškog naoružanja već bile pripremljene nadmoćne srpske snage jačine oko 6.700 vojnika.[288]

158. Srpske vlasti su incidente u Hambarinama i Kozarcu iskoristile kao izgovor za započinjanje sveobuhvatnog oružanog sukoba u toj opštini, usmjerenog protiv civilnog stanovništva i nesrpskih paravojnih snaga. To je bio povod koji je Srbima omogućio da upotrebe nadmoćnu vojnu silu kojom su raspolagali kako bi postigli prva dva strateška cilja srpskog naroda.[289]

2. Zatočenički objekti u opštini Prijedor (na osnovu navoda iz paragrafa 46 Optužnice)

(a) Logori Keraterm, Omarska i Trnopolje

159. Postoji veliki broj dokumentarnih dokaza koji dokazuju da je Krizni štab osnovao zatočeničke logore i odlučivao o tome ko će njima upravljati. U vezi s logorom Omarska, u naredbi Sime Drljače, načelnika SJB-a Prijedor, od 31. maja 1992.[290] piše sljedeće:

Radi što bržeg i efikasnijeg uspostavljanja mira na području opštine Prijedor, a u skladu s odlukom Kriznog štaba, naređujem sledeće:

1.Kao privremeno sabiralište za lica koja se zarobe u borbi ili budu lišena slobode na osnovu operativnih saznanja službi bezbjednosti, određuje se prostor industrijskog kruga površinskog kopa rudnika Omarska [...].

Vijeće ističe da se na spisku primalaca koji se nalazi na posljednjoj stranici ovog naređenja na prvom mjestu nalazi Krizni Štab Prijedor.

160. U izvještaju Sime Drljače od 16. augusta 1992. između ostalog o logorima piše sljedeće:[291]

U takvoj situaciji, Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se za smještaj zarobljenih lica iskoriste prostorije RO “Keraterm” u Prijedoru pod nadzorom radnika SJB i vojne policije.

[...]

Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se svi zarobljenici iz objekta “Keraterm” u Prijedoru premjeste u prostorije upravne zgrade i radionice RŽR u Omarskoj, gdje bi mješoviti timovi operativnih radnika nastavili započetu obradu, radi čega je ovaj objekat i dobio radni naziv Istražni centar ratnih zarobljenika Omarska, Istom odlukom objekat je stavljen pod nadzor milicije i vojske, tako da je milicija dobila zadatak neposrednog fizičkog obezbjeđenja a vojska je preuzela dubinsko obezbjeđenje u vidu dva prstena i miniranja mogućih pravaca bjekstva zarobljenika.

161. Pored toga, u dokumentu službe bezbjednosti Banja Luka pod nazivom “Izvještaj o zatečenom stanju i pitanjima u vezi s zarobljenicima, sabirnim centrima, iseljavanju i ulozi SJB u vezi s ovim aktivnostima”, [292] od 18. augusta 1992., piše sljedeće (str. 1; u b/h/s tekstu str. 2-3):

U cilju rješavanja nastalog problema [zarobljavanje velikog broja pripadnika neprijateljskih formacija i drugih lica koja su se zatekla u zonama oružanih sukoba i lica koja su zatražila pomoć i zaštitu] Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da u naselju Trnopolje organizuje prihvat i smještaj za lica koja traže zaštitu, a da se ratni zarobljenici, radi obrade zadržavaju u objektu RO “Keraterm” u Prijedoru, odnosno u upravnoj zgradi i radionici RŽR [rudnika željezne rude] u Omarskoj.

U izvještaju dalje stoji (str. 23, u b/h/s tekstu str. 4):

Međutim, oružani sukobi na području opštine su se brzo proširili na veći dio naselja pa se naglo povećao i broj zarobljenih lica, tako da kapacitet ovog objekta nije mogao zadovoljiti narasle potrebe niti uslove za rad sa zarobljenicima. Istovremeno je Krizni štab opštine Prijedor procijenio da bi i zbog bezbjednosnih razloga bilo uputno zarobljenike premjestiti na drugo mjesto i odlučio se za objekat upravne zgrade i radionica RŽR Omarska. Istom odlukom je regulisano da se objekat “Keraterma” u Prijedoru koristi isključivo kao prolazni, te da se u njemu vrši samo prihvat dovedenih lica radi transporta u objekat u Omarskoj, odnosno u Trnopolje, obzirom da to nije izvodljivo u SJB Prijedor zbog malog prostora. Dana 27. maja 1992. godine na osnovu odluke Kriznog štaba opštine Prijedor svi zarobljenici iz objekta “Keraterm” u Prijedoru su premješteni u objekat u Omarskoj. Na osnovu iste odluke objekat u Omarskoj stavljen je pod neposredni nadzor milicije i vojske. Milicija, tj. Stanica milicije Omarska, je zadužena za neposredno obezbjeđenje samog objekta upravne zgrade, radionica i garaža za radne mašine, a vojska je preuzela dubinsko obezbjeđenje u vidu stražarskih mjesta i miniranja određenih površina prema vlastitom nahođenju.[293]

(i) Keraterm

162. Pretresno vijeće se uvjerilo da je fabrika Keraterm pretvorena u logor 23./24. maja 1992. ili približno tog datuma.[294] Logor se sastojao od četiri prostorije od kojih je prostorija 2 bila najveća, a prostorija 3 najmanja. Krajem juna 1992. u logoru je bilo oko 1.200 ljudi. Ljudi su svakodnevno dovođeni i odvođeni iz logora. Njihov broj je značajno narastao do kraja jula. Zatočenici su bili mahom Muslimani i Hrvati.[295]

163. Zatočenici su spavali na drvenim paletama koje su služile za transport robe, ili na golom betonu u velikom skladištu. Bilo je prenatrpano i ljudi su često morali spavati jedan preko drugog. U prostoriji 1, za koju su svjedoci u svojim izjavama rekli da je nešto malo veća od sudnice br. 2 ovog Međunarodnog suda (98,6 m²), u junu 1992. godine bilo je smješteno 320 ljudi, i još ih je pristizalo. Zatočenici su dnevno dobivali jedan obrok koji se sastojao od dva komadića hljeba i nekakve supe. Obroci su bili nedovoljni. Iako su članovi porodica zatočenika svakodnevno pokušavali da im dostave hranu i odjeću, to im je rijetko polazilo za rukom. Zatočenici bi vidjeli članove svojih porodica kako dolaze do logora i vraćaju se praznih ruku, te je, po svoj prilici, neko na ulazu u logor preuzimao tu hranu i sprečavao da je zatočenici dobiju.[296]

(ii) Omarska (uključujući sudbinu profesora Muhameda Čehajića)

164. Kompleks rudnika Omarska nalazi se na dvadesetak kilometara od Prijedora.[297] Rudnik je radio do kraja marta 1992. godine,[298] a potom su vojska i policija, nekoliko dana nakon incidenta u Kozarcu, nasilno ušle u kompleks rudnika Omarska.[299] Prvi zatočenici stigli su u logor krajem maja 1992. (između 26. i 30. maja).[300] Branko Rosić se sjeća da su zatočenici dovedeni u logor autobusima “Autotransporta” u pratnji vojske.[301] Logor je već bio skoro pun pa su neki zatočenici morali ostati na pisti,[302] prostoru između dvije zgrade. Nakon što su stigli zatočenici, na pistu su postavljeni specijalni reflektori.[303] Zatočenice su bile smještene odvojeno, u upravnoj zgradi.[304] Procjene ukupnog broja zatočenika variraju od 1.000 do preko 3.000 ljudi, što je brojka koju ovo Pretresno vijeće smatra vjerovatnijom.[305] U izvještaju Sime Drljače[306] piše sljedeće:

Prema raspoloživim dokumentima i evidencijama koje su vođene u Omarskoj od dana 27. maja 1992. godine do dana 16. augusta 1992. godine, u ovaj istražni centar je dovedeno ukupno 3.334 lica od čega:

-Muslimana

3.197

-Hrvata

125

-Srba

11

-Ostalih

1
   

-lica ispod 18 godina

28

-lica iznad 60 godina

68

-lica između 18 i 60 g.

2.920
   

-muškaraca

3.297

-žena

37.

165. Zaposleni su nosili bijele trake oko rukava kako bi se razlikovali od zatočenika.[307] Pored toga, bio im je zabranjen pristup izvjesnim dijelovima logora.[308] Redovni radnici rudnika bili su odvojeni od policije i vojske.

166. Zatočenike su čuvali policija i vojska.[309] Po dolasku prvih zatočenika po logoru su ustanovljena stalna stražarska mjesta,[310] a oko njega su postavljene protivpješadijske mine.[311] Vojska se nalazila oko kompleksa logora, dok je policija bila “unutra, oko ovih zatočenika”.[312] Naređenje SJB-a Prijedor potvrđuje da je kompleks logora Omarska bio ograđen i da se na njegovom obodu nalazilo minsko polje:

8.Uprava je dužna hitno čitav kompleks upravne zgrade ograditi bodljikavom žicom i postaviti rampu na putu za Omarsku, te dovesti pitku vodu, a stražarska služba će onemogućiti pristup i ulazak svim nepozvanim licima na prostor sabirališta uz primjenu pravila stražarske službe.

9.Nadležni predstavnici vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine će hitno izvršiti postavljanje minskog polja, u skladu s propisima o miniranju, što podrazumijeva izradu šeme minskog polja, pravilno obilježavanje i dr.[313]

167. Uslovi u logoru bili su užasni. U zgradi koju su zvali “bijela kuća” bilo je po 45 ljudi u prostorijama ne većim od 20 kvadratnih metara.[314] Lica zatočenika bila su izobličena i krvava, a na zidovima je bilo krvi.[315] Zatočenike su već prve večeri tukli pesnicama, kundacima i drvenim i metalnim palicama.[316] Kad su nekog htjeli pretući nasmrt, stražari su mahom udarali u predjelu bubrega i srca.[317] U “garaži” je bilo 150-160 ljudi koji su bili “natrpani kao sardine”, a vrućina je bila neizdrživa.[318] Prvih nekoliko dana zatočenici nisu smjeli izlaziti i dobivali su samo po kanister vode i nešto hljeba. Dešavalo se da se ljudi preko noći uguše, a njihova tijela su iznošena sutradan ujutru.[319] Prostoriju iza kantine zvali su “Mujina soba”. Bila je široka 12, a duga 15 metara i u njoj je obično bilo petstotinjak ljudi, mahom Bošnjaka.[320] Zatočene žene su spavale u sobama za ispitivanje koje su svakodnevno morale da se čiste, jer su bile pune krvi i ostataka kože i kose.[321] U rudniku nije bilo kreveta, a prostorije u kojima se spavalo bile su prenatrpane.[322] U logoru su se čuli ječanje i jauci premlaćivanih ljudi.

168. Zatočenici u Omarskoj dobivali su jedan obrok na dan.[323] Hrana je obično bila pokvarena i obično su imali oko tri minuta da uzmu hranu, pojedu je i vrate tanjir.[324] Često su ih tukli tokom obroka.[325] Klozeti su bili začepljeni i izmeta je bilo posvuda.[326] Britanski novinar Edward Vulliamy je posvjedočio da je prilikom obilaska logora vidio da su zatočenici u veoma lošem fizičkom stanju. Vidio ih je kako jedu po činiju supe i nešto hljeba i rekao je da je stekao utisak da odavno nisu ništa jeli. Djelovali su prestrašeno.[327]

169. Vijeću su predočeni protivrječni dokazi o kvalitetu vode u logoru Omarska.[328] Zatočenici su pili vodu iz rijeke u koju se izlivao industrijski otpad i veliki broj njih je obolio od zatvora ili dizenterije.[329] Zaposleni u rudniku su svjedočili o tome da je kvalitet vode bio zadovoljavajući, dok su zatočenici govorili da je bila zagađena i nije bila za piće. Na osnovu predočenih dokaza, Pretresno vijeće nije van razumne sumnje uvjereno u loš kvalitet vode koju su dobivali zatočenici u logoru Omarska.

170. U logoru su postojale tri kategorije zatočenika. Prvu kategoriju su činila lica koja su navodno učestvovala u napadu na Prijedor i drugim napadima na srpske oružane snage. U drugu kategoriju su spadala lica “osumnjičena za organizovanje, pomaganje, finansiranje i ilegalnu nabavku oružja”. Na kraju, u treću kategoriju su spadala lica koja su “zarobljena i dovedena sa prostora gdje su izvođena borbena dejstva, a tu su se zatekla zbog toga što je od strane […] ekstremista onemogućeno izvlačenje na bezbjedan prostor.”[330] Ljudi iz ove kategorije su potom puštani.[331] Protiv zatočenika logora Omarska nikad nije pokrenuta krivična prijava niti su optuženi za neka konkretna krivična djela.[332] Ovi ljudi očito nisu bili zatočeni ni iz kakvog objektivnog razloga.[333]

171. Logor Omarska je zatvoren odmah nakon posjete stranih novinara početkom augusta.[334] Dana 6. ili 7. augusta 1992., zatočenici logora Omarska podijeljeni su u grupe i autobusima odvezeni na različita mjesta.[335] Po procjeni jednog svjedoka, u dvadeset autobusa odvezeno je ukupno 1.500 ljudi.[336]

Sudbina profesora Muhameda Čehajića[337]

172. Profesor Muhamed Čehajić bio je omiljeni profesor u srednjoj školi u Prijedoru. Bio je oženjen dr. Minkom Čehajić i imali su dvoje djece. Godine 1990., kad mu je bilo preko 50 godina, stupio je na političku scenu kao član SDA i na višestranačkim izborima te godine izabran je za saziv Skupštine opštine Prijedor.[338] Kolege su ga izabrale za predsjednika Skupštine opštine, a dr. Stakić mu je bio zamjenik od početka mandata.[339]

173. Profesor Čehajić je bio protiv rata i protivio se mobilizaciji građana Prijedora radi slanja u Sloveniju i Hrvatsku. U svom službenom svojstvu je pokušavao da postigne dogovor s ostalim strankama kako bi obezbijedio pravu višestranačku zastupljenost.

174. Nakon što su Srbi 30. aprila 1992. preuzeli vlast u opštini, on je bio prvi kojem je zabranjen pristup kancelariji u zgradi opštine.[340] Iako su ga mediji u kojima su Srbi vodili glavnu riječ nazivali “grlicom” (za razliku od “jastrebova”),[341] i iako je zajedno sa dr. Esadom Sadikovićem zagovarao mir i “gandijevski otpor”, uhapšen je popodne 23. maja 1992.[342] Najprije je odveden u zgradu MUP-a, pa u Keraterm,[343] zatim prebačen u Banju Luku i na kraju u logor Omarska.[344] Svjedoci su rekli Pretresnom vijeću da je prozvan jedne noći, 27. ili 28. jula, i da se do danas ništa o njemu nije čulo.[345]

175. Kad je uhapšen, profesor Čehajić nije bio dobrog zdravlja, patio je od srca i njegova žena je primijetila da loše izgleda kad joj je, dva dana nakon što je priveden, dopušteno da ga posjeti.[346] Ljekarka iz sela Omarska je Vijeću rekla da mu je ona slala neophodne lijekove, ali nije znala zašto je ili kada prestala.[347]

176. Prijedor je malo mjesto u kojem su se svi poznavali.[348] Nijedan svjedok nije mogao da navede da je profesor Čehajić počinio neki zločin i svi su znali da je zatočen u logoru Omarska. Njegova supruga je u sudnici pročitala njegovo posljednje pismo, koje joj je uručeno sa znatnim zakašnjenjem, u kojem on jasno kaže da ne zna za šta ga optužuju, niti da je išta skrivio.[349]

177. Nakon što je na ulici slučajno naišla na dr. Kovačevića, dr. Minka Čehajić je puštena u zgradu MUP-a i posjetila je supruga 24. i 25. maja. Dana 26. maja je dežurala u bolnici[350] pa ga tog dana nije mogla posjetiti. Kad je 27. maja ponovo došla, rečeno joj je da je profesor Čehajić premješten u Keraterm i da ga tamo ne može posjetiti. Potom je pokušala stupiti u kontakt s dr. Stakićem, kolegom i čovjekom koji je više od godinu dana radio rame uz rame s njenim suprugom, čovjekom koji je imao odgovornost prema svim stanovnicima Prijedora. Nikad nije uspjela razgovarati s njim.[351]

178. Stoja Radaković, tehnička sekretarica predsjednika i potpredsjednika Skupštine opštine[352] izjavila je da su i dr. Stakić i profesor Čehajić bili dobri ljudi i da su dobro sarađivali. Međutim, dvije godine kasnije, dr. Stakić je za profesora Čehajića rekao da je licemjer zato što mu je, u januaru 1992., čestitao na imenovanju za predsjednika Srpske skupštine opštine:

“Prema uputstvima iz centrale SDS-a, mi smo 7. januara 1992. formirali Srpsku skupštinu Prijedora, čiji sam predsjednik bio. Kad sam sutradan došao na posao, tadašnji predsjednik zajedničke skupštine Muhamed Čehajić obratio mi se riječima: “Zdravo, kolega, sad smo oba predsjednici i od srca čestitam i želim ti uspjeh.” Bez obzira na njegov osmijeh, znao sam šta se krije iza tih riječi i šta nam spremaju.”[353]

179. Ime profesora Čehajića nalazi se na spisku[354] osoba osumnjičenih za podsticanje oružane pobune i napada muslimanskih snaga na Prijedor, iako je uhapšen sedam dana prije napada.[355] U Banjoj Luci je jedna vojna jedinica o njemu sprovela istragu, ali je potom vraćen u Prijedor, te u logor Omarska kao civil, jer nije otkriveno ništa na osnovu čega bi s njim postupalo kao s ratnim zločincem.[356] Uprkos tome, dr. Minki Čehajić je u augustu dostavljena odluka sudije osnovnog suda u Prijedoru u kojoj se navodi da će profesoru Čehajiću biti suđeno pred vojnim sudom.[357] Ovu odluku je dobila nakon što se neprestano raspitivala u Banjoj Luci i Prijedoru, te je čak čula nevjerovatnu priču o tome kako je pobjegao iz logora.[358]

180. Prijedorske vlasti su zatočenike logora Omarska svrstavale u tri kategorije.[359] Prvu kategoriju su činila lica “osumnjičena za najteže zločine, koja su direktno organizovala i učestvovala u oružanom napadu”, a drugu kategoriju su činila lica “osumnjičena za organizovanje, pomaganje, finansiranje i ilegalnu nabavku oružja”.[360] Čak i da je profesor Čehajić svrstan u ovu kategoriju, nema nikakvih dokaza da je bio optužen za takvo ponašanje ili da mu se zbog istog sudilo. Ovo Pretresno vijeće ne vidi ni najmanju indiciju koja bi opravdala sprovođenje takve istrage.

181. Dr. Stakić je sazvao i prisustvovao sastanku održanom uveče 29. aprila 1992., kad je donesena odluka o preuzimanju vlasti i kad je sastavljen spisak osoba kojima treba zabraniti pristup važnijim objektima. Ime profesora Čehajića je prvo na spisku. Uhapšen je popodne 23. maja 1992. u toku napada na Hambarine. Dr. Kovačević je već sutradan ujutru znao da je priveden i van svake logike je pretpostaviti da to nije bar pomenuo dr. Stakiću.

182. Dr. Minka Čehajić nije mogla da dobije platu svog muža jer je bio zatočen u logoru.[361] U Prijedoru je bilo opšte poznato da je bivši predsjednik Skupštine opštine u logoru. Doktorki Čehajić je u više navrata onemogućeno da stupi u kontakt sa dr. Stakićem i dr. Kovačevićem, očigledno zato da bi se spriječilo da se zauzme za svoga supruga.[362]

183. Ovo Pretresno vijeće ne raspolaže dokazima na osnovu kojih bi van razumne sumnje mogao da se ustanovi uzrok njegove smrti.[363] Čak i ako profesor Čehajić nije direktno ubijen, osoba narušenog zdravlja bi neizbježno umrla i uslijed samih uslova kojima je bio izložen. Njegovu sudbinu je bilo lako predvidjeti.

184. Naposljetku, ovo Vijeće je uvjereno da su te činjenice bile poznate i dr. Stakiću, on je bio predsjednik Kriznog štaba, Savjeta za narodnu odbranu, Ratnog predsjedništva i Skupštine opštine Prijedor te, pošto neprekidno bio sa predstavnicima policije i vojske, nije mogao da ne zna ono što je bilo opšte poznato u gradu, opštini, pa čak i šire.[364] Upravo je dr. Stakić pokrenuo događaje koji su bili uzrok žalosne sudbine ovog časnog čovjeka.

(iii) Trnopolje

185. U vezi s osnivanjem logora Trnopolje, Pretresno vijeće ističe izvještaj načelnika SJB Sime Drljače u kojem piše sljedeće:

U toku same akcije [u Kozarcu 24. maja 1992.] vojska je ostavila slobodan koridor za sve građane koji bi htjeli da se udalje i sklone iz zona oružanih sukoba, odnosno za sve koji nisu htjeli da učestvuju u oružanoj borbi protiv vojske Srpske Republike. U mjestu Trnopolje u prostorijama osnovne škole, doma, skladišta i okolnih kuća vojska je organizovala prihvat tih građana i njihovo obezbjeđenje.[365]

Na osnovu ovog izvještaja Komisija za obilazak opština na nivou ARK-a sastavila je sljedeći izvještaj:

Tokom ovih sukoba vojska Srpske Republike je zarobila veliki broj pripadnika neprijateljskih formacija i drugih lica koja su se zatekla u zonama oružanih sukoba, a jedan broj građana je, napuštajući svoje kuće i stanove, zatražio pomoć i zaštitu. U cilju rješavanja nastalog problema, Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se u naselju Trnopolje organizuje prihvat i smještaj za lica koja traže zaštitu [...][366]

Major Slobodan Kuruzović, komandant štaba TO-a, a potom i komandant logora Trnopolje, svjedočio je o tome kako je osnovan logor Trnopolje. On je rekao da ga je telefonom pozvao neko iz Skupštine opštine Prijedor tražeći od njega da “smjesti ljude koji su pobjegli od napada na Hambarine”. On je to odbio, ali su ga u periodu između 22. i 26.-27. maja ponovo pozvali Simo Drljača i dr. Milan Kovačević, koji su ponovili taj zahtjev.[367] Kuruzović tvrdi da tek što je otišao do škole i preuzeo dužnost komandanta logora, kad je čuo da stiže veliki broj ljudi koji su napustili Kozarac.[368]

186. Pretresno vijeće, međutim, ima razumne sumnje o tome da li svjedočenje Slobodana Kuruzovića tačno odražava okolnosti osnivanja logora Trnopolje.

187. Što se tiče osobina logora Trnopolje, Pretresnom vijeću nisu predočeni dokazi na osnovu kojih bi, van razumne sumnje, moglo zaključiti da je oko cijelog logora upravo u tu svrhu postavljena ograda, mada su neki njegovi dijelovi bili ograđeni zidom koji je postojao od ranije.[369] Međutim, “da je bila samo nacrtana jedna crta, ne bi smio niko preći”[370] jer je oko cijelog logora stražarila vojska.[371] Bilo je dobro naoružanih punktova i mitraljeza čije su cijevi bile uperene prema logoru.[372] Gospodin Merdžanić je na dokaznom predmetu S321-2 pokazao gdje su se tačno nalazili kontrolni punktovi, snajperska i mitraljeska gnijezda oko logora Trnopolje.[373] Kada je Charles McLeod obišao logor krajem augusta 1992., primijetio je čahure na osnovu kojih je zaključio da se na tom području pucalo.[374] Na objektu su vršene izmjene kad god se očekivao dolazak neke strane delegacije.[375]

188. U logoru je bilo zatočeno nekoliko hiljada ljudi, od kojih su veliku većinu činili Muslimani i Hrvati,[376] iako je bilo i nešto Srba.[377] Nusret Sivac procjenjuje da je 7. augusta 1992., kada je on stigao u Trnopolje, tamo bilo zatočeno oko 5.000 ljudi.[378] U logoru je bilo žena i djece, kao i vojno sposobnih muškaraca, mada ovih drugih nije bilo mnogo.[379] Protok zatočenika je bio velik, i puno ljudi je ostajalo manje od nedjelju dana, nakon čega bi se priključili jednom od mnogih konvoja koji su ih odvezli dalje.[380]

189. Komandant logora Trnopolje bio je Slobodan Kuruzović.[381] U logoru su mu se obraćali sa “majore” i bio je odjeven u vojnu uniformu.[382] Svi stražari su bili u vojnim uniformama, rjeđe u policijskim,[383] i bili su iz Prijedora.[384] Gospodin Kuruzović je boravio u kući nadomak kompleksa logora. Zatočenici su ga često viđali sa braćom Balaban,[385] koji su bili poznati po surovosti.

190. Zatočenici su dobivali hranu bar jednom dnevno, a jedno vrijeme su članovi porodica zatočenika mogli donositi hranu.[386] Međutim, količina hrane bila je nedovoljna i ljudi su često gladovali.[387] Pored toga, nije bilo dovoljno vode, a sanitarni uslovi nisu bili zadovoljavajući.[388] Većina zatočenika je spavala na otvorenom. Bili su napravljeni improvizovani zakloni od deka i najlona.[389] Iako su uslovi u Trnopolju očito bili neprimjereni, oni nisu bili tako užasni kao u Omarskoj i Keratermu. Tako je g. Vulliamy posvjedočio da je, po svemu sudeći, pridošlim zatočenicima iz Omarske i Keraterma sa kojima je razgovarao laknulo što su u Trnopolju, gdje su uslovi očito bilo manje surovi nego u logorima iz kojih su stigli.[390]

191. U Trnopolju je bilo Muslimana ljekara i zatočenicima je bilo dopušteno da traže medicinsku pomoć u improvizovanoj ambulanti, iako očito nije bilo dovoljno lijekova da se zadovolje potrebe zatočenika.[391]

192. Postoje dokazi koji pokazuju da su, u izuzetnim slučajevima, zatočenici koji bi uspjeli da uvjere nekog Srbina da garantuje za njih bili pušteni iz logora.[392] Jednom se dogodilo da je jedna hrvatska porodica čak puštena iz logora na intervenciju jednog rođaka.[393]

193. Slobodan Kuruzović je protestovao što je logor Trnopolje u nekoliko dokumenata opisan kao “logor ratnih zarobljenika”.[394] On je rekao da u logoru Trnopolje niko nije ispitivan[395] i da su zatočenici imali potpunu slobodu kretanja.[396] S obzirom na veliki broj dokaza koji dokazuju suprotno, Pretresno vijeće nije uvjereno ovim svjedočenjem.[397]

194. Slobodan Kuruzović procjenjuje da je tokom 1992. godine kroz logor Trnopolje prošlo između 6.000 i 7.000 ljudi. Ti ljudi su u logoru bili iz humanitarnih razloga i nisu bili krivi ni za kakav zločin. Sklonili su se od ratnih dejstava u Hambarinama i Kozarcu kako bi zaštitili sebe i svoje porodice.[398] On ne vidi na osnovu čega je dr. Stakić u jednom intervjuu za ljude u logoru Trnopolje rekao da su “ekstremisti”.[399] Slobodan Kuruzović je posvjedočio da su ljudi koji su dolazili u logor Trnopolje spadali u kategoriju C, što znači da nisu učestvovali u oružanim sukobima.[400]

195. Međunarodni Crveni krst je u logor stigao sredinom augusta 1992. Nakon nekoliko dana zatočenici su evidentirani i dobili su registraciju, iskaznicu sa brojem. Organizovana je primjerena ishrana i medicinska oprema i logor je zvanično zatvoren 30. septembra,[401] mada ima dokaza koji pokazuju da je otprilike 3.500 osoba ostalo duže, dok nisu prebačeni u Travnik u centralnoj Bosni.[402]

(b) Ostali zatočenički objekti

(i) Kasarna JNA u Prijedoru

196. Kasarna JNA u Prijedoru zvala se “Žarko Zgonjanin”. U nedostatku dokaza, Pretresno vijeće je zaključilo da ovaj objekat nije služio kao logor već kao tranzitni zatočenički centar.[403]

(ii) Dom Miska Glava

197. Neke od ljudi koji su bježali od čišćenja Bišćana srpski vojnici su zarobili i odveli ih na komandno mjesto u Miskoj Glavi. Popisao ih je oficir po imenu Zoran Popović. Sutradan ujutru su prozvani, ispitani i premlaćeni. To je potrajalo sljedećih četiri ili pet dana. Vojnici su izveli nekoliko muškaraca iz sela Rizvanovići koji nakon toga više nisu viđeni.[404]

198. Muškarci odjeveni u uniforme JNA i rezervne policije zarobili su u šumi nadomak Kalajeva stotinjak muškaraca i odveli ih u dom u Miskoj Glavi (dom kulture). Sve zajedno su ih zatočili u jednoj maloj prostoriji. Tu su proveli tri dana i dvije noći i za to vrijeme su dobili samo jedan hljeb i malo vode za piće.[405] Ovaj centar van razumne sumnje da spada u zatočeničke objekte.

(iii) Zgrada SUP-a Prijedor

199. Zatvorske ćelije nalazile su se iza glavne zgrade SUP-a. Postojalo je i dvorište[406] u koje su noću pozivali ljude i premlaćivali ih.[407] Zarobljenima u ovoj zgradi su neprestano prijetili i vrijeđali ih. Stražari su ih psovali i nazivali ih "balijama", što je pogrdan izraz za muslimanske seljake nižeg porijekla.[408]

200. Iako je zgrada SUP-a, čini se, funkcionisala uglavnom kao tranzitni centar za osobe koje su zatim slane u Omarsku, Pretresno vijeće se uvjerilo da je krug SUP-a korišten kao zatočenički objekat.

3. Ubistva u logorima i zatočeničkim objektima (na osnovu navoda iz paragrafa 47 Optužnice)

201. Pretresno vijeće konstatuje da nema nikakve sumnje da je izvršen veliki broj ubistava, kako u logoru, tako i izvan njega. Međutim, nije bilo, niti će biti moguće, identifikovati svakog pojedinačnog počinioca i njegovu žrtvu/žrtve. To, međutim, nije prepreka koja bi onemogućila Pretresnom vijeću da zaključi da su se ta ubistva odigrala na konkretnom mjestu i u konkretno vrijeme, iako tačan broj žrtava nije poznat.

(a) Kasarna u Benkovcu – 25. juli 1992.

202. Na osnovu svjedočenja Samira Poljaka u vezi s njegovim zatočenjem u kasarni u Benkovcu, Pretresno vijeće konstatuje da se tamo odigralo bar jedno ubistvo. On se sjeća da je zatočenik Alić bio tako pretučen da više nije mogao podnijeti bolove te je preklinjao da ga ubiju. Čuo se pucanj i više se ništa nije čulo.[409]

(b) Masakr u prostoriji 3 u logoru Keraterm – 24. juli 1992.

203. Na osnovu dokaza predočenih tokom suđenja, nema razumne sumnje da je u logoru Keraterm 24. jula 1992. godine ili približno tog datuma počinjen masakr. O pojedinostima ovog događaja pred Pretresnim vijećem je svjedočilo više svjedoka, od kojih je jedan preživio taj masakr.

204. Otprilike 20.-21. jula 1992. godine, ispražnjena je prostorija broj 3 u logoru Keraterm, u kojoj su prethodno bili zatočenici iz Kozarca. U tu prostoriju su zatim zatvoreni novi zatočenici iz nedugo prije toga očišćenog područja Brda.[410] Područje Brda obuhvata sela Bišćani, Rizvanovići, Rakovčani, Hambarine, Čarakovo i Zecovi.[411] Prvih nekoliko dana zatočenici nisu dobivali hranu, premlaćivani su i zlostavljani.[412]

205. Na dan masakra svjedoci su opazili da je u logor došao veliki broj naoružanih ljudi u vojnim uniformama i crvenim beretkama.[413] Pred prostoriju broj 3 je postavljen mitraljez.[414]

206. Te noći su se iz pravca prostorije broj 3 čuli rafali i jauci.[415] Jedan čovjek u prostoriji br. 1 ranjen je zalutalim metkom.[416] Otvorena je vatra iz mitraljeza. Sutradan ujutro je na zidovima prostorije br. 3 bilo krvi. Tijela mrtvih i ranjenih ljudi bila su na gomilama.[417] Stražari su otvorili vrata i rekli: “Vidi budala balija - pobiše se”.[418] Neki zatočenici su vidjeli tijela izbačena na travnatu površinu ispred prostorije br. 3,[419] a prostor ispred prostorije br. 3 bio je sav okrvavljen.[420] Stigao je jedan kamion i jedan čovjek iz prostorije br. 1 se ponudio da pomogne pri utovaru tijela.[421] Ubrzo je kamion pun tijela otišao iz kruga logora. Dobrovoljac iz prostorije br. 1 je rekao da je u kamionu bilo 128 tijela.[422] Kad je kamion krenuo, vidjelo se kako iz njega curi krv.[423] Kasnije tog dana, stigla su vatrogasna kola da očiste prostoriju br. 3 i prostor oko nje.[424]

(c) Zatočenici ubijeni u logoru Keraterm – 24. juli 1992.

207. Jedan svjedok je rekao da su se čula 42 do 43 pucnja, krici i pucnjava, a sutradan su pred prostorijom br. 3 bila tijela koja su kasnije natovarena u Zastavu 640.[425] Na osnovu ovih dokaza Pretresno vijeće se uvjerilo van svake razumne sumnje da je sutradan u prostoriji br. 3 došlo do još jednog masakra, mada nije uspjelo da utvrdi tačan broj žrtava.

(d) Ubistvo više od 100 zatočenika u logoru Omarska – juli 1992.

208. Na osnovu dokaza predočenih tokom suđenja, Pretresno vijeće konstatuje da je krajem jula 1992. u logoru Omarska ubijeno više od stotinu ljudi.

209. U julu 1992. u logor Omarska je stiglo oko 200 ljudi iz Hambarina. Najprije su smješteni u takozvanu “bijelu kuću”. Rano ujutro 17. jula 1992., oko 01:00 ili 02:00 sata, začula se pucnjava koja je potrajala do zore. Ispred bijele kuće je bilo leševa. Stražari iz logora, među kojima je jedan prepoznat kao Živko Marmat, u ta su tijela ispaljivali rafale. “Svakome su dali po jedan metak u glavu ekstra”. Leševi su zatim utovareni u kamion i odvezeni.[426] Bilo je ukupno oko 180 leševa.[427]

(e) Ubistvo 44 muškaraca i žena u autobusu koji je krenuo iz logora Omarska – juli 1992.

210. Krajem jula 1992. iz logora Omarska je izvedeno 44 ljudi i ukrcano u autobus. Rečeno im je da idu ka Bosanskoj Krupi na razmjenu.[428] Više nisu viđeni. Tokom ekshumacija u Jami Lisac pronađeno je 56 tijela. Uzrok smrti za većinu su bile rane iz vatrenog oružja. Istražitelji su na osnovu analize DNK identifikovali tijelo Sadete Medunjanin, supruge Bećira Medunjanina, i Ekrema Alića i Smaila Alića, koji su posljednji put viđeni u Omarskoj.[429]

(f) Ubistvo 120 osoba (logor Omarska) – 5. august 1992.

211. Rano ujutro 5. augusta 1992., Radovan Vokić, vozač Sime Drljače, rekao je stražarima da do autobusa dovedu zatočenike iz Keraterma koji su prethodnog dana dovedeni iz Prijedora u Omarsku. Kod sebe je imao spisak zatočenika, koji je uredno sastavio, ovjerio i potpisao Simo Drljača.[430] Prozvano je najmanje 120 ljudi,[431] među kojima su bili Anto Gavranović, Juro Matanović, Refik Pelak, Ismet Avdić, Alija Alibegović, Esad Islamović i Raim Musić. Postrojeni su i ukrcani u dva autobusa koji su pod pratnjom otišli ka Kozarcu.[432] To su bili obični autobusi javnog prijevoza iz Prijedora.[433] Svjedok E je sastavio spisak 60 osoba koje je lično poznavao, a koje su odvezene tim autobusima i potom ubijene.[434]

212. Leševi nekih od osoba koje su odvezene tim autobusima kasnije su pronađeni i identifikovani u Hrastovoj Glavici.[435] Na toj lokaciji, tridesetak kilometara od Prijedora, pronađen je velik broj tijela - to jest 126.[436] Forenzički stručnjaci su utvrdili da su uzrok smrti u 121 slučaju bile rane od vatrenog oružja.[437]

(g) Više osoba pred logorom Manjača – 6. august 1992.

213. Između šest i osam muškaraca koji su autobusom odvezeni iz logora Omarska u logor Manjača ubijeni su ispred logora Manjača.[438] Nekoliko svjedoka je reklo da su, nakon što su iskrcani iz autobusa, dvojica muškaraca odvedeni i da su zaklani.[439]

(h) Ubistvo otprilike 200 ljudi iz konvoja na planini Vlašić – 21. august 1992.

214. Vijeće je o ovom masakru saslušalo svjedočenja osoba koje su bile u konvoju preko Vlašića 21. augusta 1992., a u nekim slučajevima i iskaze iz prve ruke osoba koje su masakr preživjele. Vijeće se prvenstveno oslanjalo na iskaze očevidaca ovog masakra i uvjereno je u pouzdanost tih dokaza.

215. Dana 21. augusta 1992. u logor Trnopolje su počeli pristizati autobusi i zatočenicima je rečeno da se u njih ukrcaju. U tom trenutku je u logoru bilo još veoma malo žena i djece, tako da su se u četiri autobusa ukrcali mahom muškarci.[440] Komandant logora Slobodan Kuruzović bio je prisutan skoro sve vrijeme.[441] Autobusi su krenuli ka Kozarcu, gdje su im se pridružila još četiri autobusa s ljudima koji su se ukrcali u Tukovima, te osam kamiona.[442] Prijevoz ovim autobusima organizovale su srpske vlasti kako bi prevezle ljude iz Prijedora na teritoriju koju su držali Muslimani.[443]

216. U pratnji konvoja je išao izvjestan broj policijskih vozila.[444] Vlašić je bio prepoznatljiva tačka na putu ka odredištu, odnosno liniji razdvajanja između srpske i muslimanske teritorije prema Travniku.[445] Konvoj se sporo kretao po prašnjavom i neravnom putu. Autobusi i kamioni su se zaustavili pored jednog potoka.[446] Putnicima je naređeno da iziđu iz autobusa i postroje se.[447] Svjedoku X i njegovom ocu je rečeno da iziđu iz autobusa. U tom trenutku su se policajci iz pratnje okupili i činilo se da o nečemu raspravljaju.[448] Tada se pojavio jedan kamion i ženama i djeci je rečeno da se ukrcaju u njega. Stigao je još jedan kamion koji je odvezao još zatočenika, ali je ostao izvjestan broj ljudi iz logora Trnopolje i nešto Kozarčana.[449]

217. Zatim je zatočenicima naređeno da se postroje i uđu u dva autobusa. Natrpano ih je po stotinjak u jedan autobus.[450] Činilo se da je za to premještanje bio zadužen jedan čovjek u policijskoj uniformi. Imao je pištolj i gustu crnu kosu.[451] Autobus je vozio 10-15 minuta i izišao na put kojem su s jedne strane bile strme stijene, a s druge duboka provalija. Muškarcima je naređeno da iziđu i krenu ka ivici provalije, a tamo im je rečeno da kleknu. Onaj čovjek za kojeg se činilo da je glavni je rekao: “Ovdje mi mijenjamo mrtve za mrtve i žive za žive.”[452] Tada je počela paljba. Dva vojnika su se spustila na dno provalije i pucala ljudima u glavu.[453]

218. Vijeće je dobilo dodatne informacije o tačnoj lokaciji i učesnicima u masakru. To područje se zove Korićanske stijene.[454] Od stražara i vojnika koji su bili na mjestu pogubljenja identifikovani su Dragan Knežević, Saša Zečević, Zoran Babić, Željko Predojević, Branko Topola i čovjek zvani Dado.[455]

219. Slobodan Kuruzović je posvjedočio da je bio prisutan kad su se ljudi ukrcavali u autobuse za konvoj preko Vlašića. Rekao je da je čuo da je grupa policajaca odvela ljude preko Vlašića, da su stražari izdvajali ljude iz grupe, opljačkali ih i potom ubili. Ne zna da li je njegov bivši učenik Darko Mrđa išao s tim konvojem. Rekao je da je konvoj preko Vlašića organizovao Izvršni odbor, a da je za bezbjednost bio zadužen SUP. Gospodin Kuruzović je naveo da ne poznaje nijednog od stražara koji su tog dana bili u autobusima. Rekao da su to bili autobusi “Autotransporta”.[456] Gospodin Kuruzović je izjavio da je u komandi brigade sastavio izjavu o masakru na Vlašiću u kojoj je rekao da je u pratnji bila civilna policija. Gospodin Kuruzović se sjeća da je u toj izjavi naveo kada je počinjen zločin, kojeg dana je grupa otišla autobusima i da je prijevoz bio organizovan, te da je Izvršni odbor obezbijedio gorivo, a stanica javne bezbjednosti pratnju konvoja, da je ta pratnja bila zadužena za sigurnost tih ljudi dok ne stignu na teritoriju Travnika odnosno dalje u Bosnu i Hercegovinu ili inostranstvo.[457] Gospodin Kuruzović je izjavio da je o tome možda razgovarao s dr. Stakićem, ali ne zvanično.[458]

(i) Zaključci o ubistvima u logoru Omarska

220. Na osnovu dokaza predočenih tokom suđenja, Pretresno vijeće je uvjereno da su stotine zatočenika ubijene ili nestale u logoru Omarska u periodu od kraja maja do kraja augusta, kada je logor konačno zatvoren. Među njima su sljedeće osobe:

221. Popodne bi pred bijelu kuću došao žuti kamion i odvezao u prosjeku od šest do trinaest tijela. Kamion bi se u roku od pet minuta vratio prazan.[527] I Čedo Vuleta i Branko Rosić, koji su radili u rudničkom kompleksu Omarska u vrijeme dok je korišten kao logor, posvjedočili su da su u logoru viđali mrtva tijela.[528]

222. U informaciji Komande 1. krajiškog korpusa od 22. augusta 1992.[529] pominju se masovne likvidacije civila u logorima i centrima. U njoj se navodi da su svi pokušavali da prebace odgovornost za izdavanje naređenja na nekog drugog.

(j) Logor Keraterm – od 24. maja do 5. augusta 1992.

223. Pretresno vijeće konstatuje da su u logoru Keraterm u periodu od 24. maja do 5. augusta 1992., kada je logor konačno zatvoren, počinjena ubistva. Slijedi kratak pregled relevantnih dokaza.

224. U logoru Keraterm su, između ostalih, ubijene sljedeće osobe čija su imena poznata:

Svjedok E je sastavio spisak šezdesetak ljudi ubijenih u Keratermu, a kasnije je neke od žrtava prepoznao na lokaciji grobnice Hrastova Glavica.[542]

(k) Logor Trnopolje – od 25. maja do 30. septembra 1992.

225. Iako su ubistva u logoru Trnopolje bila daleko manje brojna nego ona u logorima Keraterm i Omarska, Pretresno vijeće ipak, na osnovu sljedećih dokaza, konstatuje da ubistava jeste bilo.

226. Jednom zatočeniku logora Trnopolje[543] u nekoliko navrata je naređeno da pokopa tijela iz logora. Prepoznao je tijela Meule Idrizović, Sadika Idrizovića, Muniba Hodžića, Samira Elezovića, Ante Mrgolje i njegovog sina Gorana ili Zorana i braće Forić.[544] Svjedokinja W je posvjedočila da su njen otac i brat zajedno sa sedmoro Forića ubijeni u logoru Trnopolje.[545] Stražar kojeg su zvali Zolka ubio je u logoru Trnopolje jednog starijeg čovjeka, Sulejmana Kekića.[546] Teofik Talić i Murgići, otac i sin, takođe su ubijeni u tom logoru.[547]

227. Jednom prilikom je iz pravca Kozarca došlo nekoliko vojnika. Među njima je bio čovjek kojeg su zvali Tupe Topala, imao je nož i vikao je: “Gdje ste, balije, da vas koljem”. Vojnici su vikali i psovali. Kasnije su iz logora odveli jedanaest muškaraca – išli su pognutih glava, s rukama na glavama. Vojnici su odveli te muškarce u jedno kukuruzište iza kuće u kojoj je boravila svjedok Q. Potom je začula pucnje i jauke.[548]

4. Saslušavanja, premlaćivanja i seksualno zlostavljanje u logorima i zatočeničkim objektima (na osnovu navoda iz paragrafa 49 Optužnice)

228. U Optužnici se navodi da su u zatočeničkim objektima o kojima je gore bilo riječi zatočenici nesrbi bili podvrgnuti tjelesnom i duševnom zlostavljanju koje je uključivalo mučenje, premlaćivanje oružjem, seksualno zlostavljanje i prisustvovanje nečovječnim djelima, uključujući ubistva i nanošenje teških tjelesnih ili duševnih ozljeda.

(a) Logor Omarska

229. Pretresno vijeće konstatuje da je veliki broj zatočenika u logoru Omarska bio podvrgnut teškom maltretiranju i zlostavljanju.

230. Veliki broj svjedoka pretučen je tokom ispitivanja. Svjedoka P su, između ostalog, tukli gumenom palicom.[549] Džemal Deomić je u dva navrata saslušavan i od maltretiranja kojem je tada podvrgnut pretrpio je teške ozljede. Tokom prvog ispitivanja, jedan od stražara mu je stavio pištolj u usta i povukao obarač. Tokom drugog ispitivanja tukli su ga metalnom šipkom i žicom, i žestoko ga udarali nogama.[550] Svjedok T je tokom jednog ispitivanja teško pretučen.[551]

231. Osim upotrebe fizičke sile kako bi se izvukle informacije, stražari su zatočenike nesrbe redovno okrutno tukli. Zbog tog teškog maltretiranja ljudi su bili u neprestanom strahu. Svake noći je prozivano od troje do desetoro ljudi, od kojih neki više nisu viđeni.[552] Predsjednik suda Nedžad Serić je premlaćen i nije preživio zatočeništvo u logoru. Svjedok A je posvjedočio da je premlaćivanje zatočenika bila uobičajena pojava.[553] Zatočenike su tukli palicama za bejzbol i metalnim lancima na kojima su bile metalne kugle.[554]

232. Čini se da su zgrade u krugu logora Omarska pod nazivom “bijela kuća” i “crvena kuća” bile najzloglasnije po premlaćivanjima.[555] U bijelu kuću je radi premlaćivanja svakodnevno dovođen veliki broj zatočenika.[556] Tukli bi ih po jedan ili dvojica stražara, između ostalog palicama [557] (koje su ponekad na kraju imale metalnu kuglu),[558] drvenim predmetima i bakarnim kablovima.[559] Ponekad bi se zatočenici onesvijestili pod udarcima.[560]

233. Pretresno vijeće na osnovu ovih dokaza zaključuje da su zatočenici u logoru bili neprestano i sistematski maltretirani tokom ispitivanja ili zbog svoje nacionalnosti. S tim u vezi, Pretresno vijeće podsjeća da su veliku većinu zatočenika činili Muslimani i Hrvati.

234. Pretresno vijeće je saslušalo i dokaze o seksualnom nasilju u logoru Omarska.

235. Svjedokinju H su gotovo redovito svake noći silovala tri do četiri muškarca.[561] Svjedokinja H je kasnije saznala da se jedan od muškaraca koji su je silovali preziva Pavlić ili Pavić.[562] Zbog učestalih silovanja svjedokinja H je izgubila dosta krvi i pala u komu. Pozvan je dr. Kosuran, koji je rekao stražarima da je slaba i da joj je život u opasnosti zbog niskog krvnog pritiska. Svjedokinja H je zbog silovanja imala neprestana bolna krvarenja.[563]

236. Jedan slučaj seksualnog zlostavljanja odigrao se u bijeloj kući 26. juna 1992. godine. Stražari su pokušavali da prisile Mehemdaliju Sarajlića da siluje jednu djevojku.[564] On je preklinjao: “Nemojte, molim vas. Ona bi mi mogla biti dijete. Ja sam čovjek u godinama.” Na to su mu vojnici rekli: “Pokušaj prstom.” Čuo se krik i udarci, a zatim je nastala tišina. Minut ili dva kasnije, u prostoriju je ušao stražar i tražio da izađu dvojica snažnijih muškaraca; oni su otišli po tijelo Mehmedalije Sarajlića. Kasnije je njegov leš viđen kod bijele kuće.[565]

(b) Logor Keraterm

237. Pretresno vijeće konstatuje da su zatočenici u logoru Keraterm bili podvrgnuti užasnom zlostavljanju. Dokazi pokazuju da je velik broj zatočenika u logoru Keraterm svakodnevno premlaćivan. Sve do sredine jula premlaćivanja su se odigravala mahom noću. Od otprilike 20. jula 1992., kada su došli zatočenici s područja Brda, više “nije bilo pravila” - premlaćivanja je bilo i po danu i po noći. Premlaćivanja su vršili stražari i drugi koji su ulazili u logor, uključujući neke u vojnim uniformama. U prostorijama nije bilo premlaćivanja jer straža mahom nije ulazila u njih – ljudi su obično prozivani na premlaćivanje i danju i noću.[566] Neki od prozvanih se više nisu vratili,[567] a oni koji se jesu, vratili bili su u modricama. Jusuf Arifagić i drugi su prozvani jedne noći i naređeno im je da legnu na asfalt dok su ih vojnici tukli i ispitivali ih. Od njega su tražili da prizna da je pripadnik “Zelenih beretki”, a od tog premlaćivanja je zadobio teške ozljede glave, ruku i koljena.[568]

238. Pretresno vijeće je saslušalo iskaze svjedoka nesrba koji su u logoru bili podvrgnuti teškom maltretiranju.[569] Jedan stražar je svjedoku K , kad se jednom vraćao iz klozeta, naredio da udara glavom u tanki metalni zid. Potom su ga ščepala dvojica stražara i udarala mu glavom o zid. Svjedok K se onesvijestio, ali je uspio da se vrati u svoju prostoriju.[570] Jedne noći je tokom smjene Čupe Banovića iz Eleza stiglo pedesetak muškaraca, od kojih su neki bili veoma stari ljudi, i svjedok K je vidio i čuo kako ih čitave noći tuku. Jednom prilikom je stražar Čupo pozvao svjedoka K i stavio mu u usta cijev pištolja.[571] Svjedok C je posvjedočio da su ljudi zatočeni u prostoriji u koju je on odveden nakon jednog premlaćivanja bili u užasnom stanju: bili su žestoko premlaćeni, a mnogo ih je ječalo i plakalo. Nekad je bio teško prepoznati ih.[572] Svjedok Y, Hrvat, posvjedočio je da je odmah po dolasku u logor Keraterm vidio kako stražari tuku zatočenike. Kad je to prijavio drugim stražarima, i njega su pretukli.[573] Svjedok Y je na skici logora Keraterm[574] pokazao gdje je prostorija u kojoj su se obično događala premlaćivanja. I on sâm je jednom onamo odveden i žestoko premlaćen. Od tog zlostavljanja je zadobio teške ozljede, uključujući prijelom ruke i nosa. Iste večeri je pretučeno još nekoliko zatočenika.

239. Za mnoga premlaćivanja bio je odgovoran stražar iz logora po nadimku Duća. Duća je često dolazio u logor mercedesom, ali on nije bio redovni stražar. Jednom prilikom je svim zatočenicima iz Kamičana koji su bili zatočeni u prostoriji 3 naredio da izađu, te ih je, zajedno s drugima, tukao metalnom palicom koja je na kraju imala metalnu kuglu. Među pretučenima su bili Senad Kešić i Enes Alić. Gospodin Krivdić je bajonetom uboden u list noge.[575] Drugom prilikom je Dućin mercedes ušao u prostoriju 2, pa su ljudi iz automobila počeli tući zatočenike.[576]

240. I u logoru Keraterm su se dešavala silovanja. Svjedokinju H je jedan stražar, čije je ime navela, odveo u jednu prostoriju na prvom spratu. Taj stražar ju je potom silovao, “i tad je krenula jedna ceremonija”.[577] Ostavio ju je da leži na stolu, a onda su u sobu ušli drugi muškarci. Žrtva nije znala koliko ju je ljudi silovalo, ni kako se oni zovu, a nekoliko puta se onesvijestila. Kad se sutradan probudila, bila je sva u krvi i mislila je da će umrijeti. Kasnije je odvedena u logor Omarska. O tome šta je tamo doživjela govori se u odgovarajućem dijelu.[578]

241. Vijeće je saslušalo uvjerljive iskaze o događaju koji se odigrao krajem jula, kada je svjedok B napolju vidio ljude s područja Brda zatočene u prostoriji 3. Polovina njih je stajala bez donjih dijelova odjeće, a pola ih je klečalo. Kako kaže svjedok B: “Bili su u takvom položaju kao da polno opšte”.[579]

(c) Logor Trnopolje

242. Pretresno vijeće konstatuje da je, iako je u logoru Trnopolje zlostavljanje bilo manjih razmjera nego u logoru Omarska, maltretiranje i tamo bilo uobičajena pojava. Srpski vojnici su zatočenike tukli palicama za bejzbol, željeznim šipkama, kundacima, rukama i nogama – svime što bi im palo šaka. Osobe koje su odvođene na ispitivanje često su se vraćale modre ili povrijeđene.[580] Prema riječima dr. Merdžanića, koji je tokom zatočenja radio u improvizovanoj ambulanti u Trnopolju, zatočenici su često odvođeni na ispitivanje u prostoriju koja je ranije služila kao laboratorija.[581] Dr. Merdžanić je čuo zvuke premlaćivanja i vrijeđanje. Neke žrtve su dovedene u ambulantu da im se previju rane.[582] Teško ozlijeđeni zatočenici su krišom fotografisani.[583]

243. Otprilike 26. jula 1992. svjedokinja Q je uhapšena i dovedena u logor Trnopolje, gdje je ostala do 4. septembra 1992. Vojnici koji su je šikanirali i maltretirali nazivali su je ekstremistom iz Hambarina. Psovali su joj “balijsku majku”.[584] Svjedokinja Q je tamo vidjela svog mlađeg brata – bio je sav modar od premlaćivanja, a hlače su mu bile krvave.[585]

244. I svjedokinja F i svjedokinja I su čule da su žene silovane u logoru Trnopolje.[586] Nekoliko drugih svjedoka su posvjedočili da su srpski vojnici noću izvodili zatočenice logora Trnopolje, te ih silovali ili seksualno zlostavljali.[587] Dr. Idriz Merdžanić je posvjedočio da je nekoliko žena zatražilo pomoć u klinici. Dr. Merdžanić je za neke od njih uspio da organizuje ginekološki pregled u prijedorskoj bolnici kako bi se ustanovilo da se radi o silovanju. Dr. Duško Ivić, ljekar srpske nacionalnosti, utvrdio je da su sve žene koje su pregledane bile silovane, iako sâm dr. Merdžanić nije vidio rezultate tih liječničkih pretraga.[588] Da su ovi dokazi iz druge ruke jedini raspoloživi dokazi, Pretresno vijeće bi moglo imati razumne sumnje u to da je došlo do silovanja. Međutim, Pretresno vijeće je saslušalo svjedočenje jedne osobe koja je i sama[589] u logoru bila žrtva silovanja i koja je potvrdila da je u logoru silovano ili s tim ciljem noću izvedeno nekoliko žena i djevojaka, od kojih je jednoj bilo 13 godina. Pretresno vijeće je, stoga, uvjereno da je u logoru Trnopolje zaista bilo silovanja.

(d) Dom Miska Glava

245. Pretresno vijeće je uvjereno da je u Domu Miska Glava bilo ispitivanja i premlaćivanja. To je bio dom kulture prenamijenjen u komandno mjesto.[590] Tamo su ljudi bili zatočeni u veoma skučenim uslovima.[591] Otprilike 21. jula 1992. grupa od 114 ljudi je autobusima dovedena u Misku Glavu, gdje ih je popisao jedan oficir. Ljude su redovno odvodili na premlaćivanje iz prostorije u kojoj su bili zatočeni.[592]

(e) Fudbalski stadion u Ljubiji

246. Pretresno vijeće je van razumne sumnje uvjereno da je na fudbalskom stadionu u Ljubiji bilo ispitivanja i premlaćivanja.[593]

247. Otprilike 25. jula 1992. civili su autobusima odvedeni na stadion u Ljubiji.[594] Zatočenicima je naređeno da izađu iz autobusa, a neke od njih su natjerali da trče. Kad bi prošli pored vozača autobusa, on bi svakog od njih udario.[595] Većinu pridošlih su premlatili i tjerali ih da gledaju u tlo. Zatim su ih postrojili uza zid na stadionu i rekli im da se sagnu naprijed (u pojasu). Dok su ih tukli, “potok je bio krvi, duž cijelog zida”.[596]

(f) SUP Prijedor

248. Pretresno vijeće je saslušalo uvjerljiva svjedočenja velikog broja ljudi koji su bili odvedeni u zgradu SUP-a u Prijedoru i podvrgnuti premlaćivanju. Zatočeni su bili ljudi raznih nacionalnosti; svima im je bilo zajedničko to što nisu Srbi.[597] Uveče su ih prozivali i odvodili u dvorište gdje su morali stati uza zid raširenih nogu, te bi ih udarali po stopalima.[598] Neki zatočenici su prisiljavani da trče ka policijskom kombiju kroz špalir policajaca,[599] dok su druge po dvojicu odvodili u kombi gdje su ih tukli.[600] Zatočenici su dovođeni i u dvorište u kojem je vladala atmosfera nasilja.[601] Pripadnici interventnog voda bi ih postrojili uza zid i divljački tukli metalnim predmetima.[602]

249. Nihada Bašića su pripadnici ovog voda odveli u dvorište. Rekli su mu: “Dođi ovamo, Turčine”, a nakon što su ga premlatili, bacili su ga natrag u ćeliju, oblivenog sopstvenom krvlju.[603] Drugi zatočenik, dr. Mahmuljin, od batina se srušio na zemlju. Dvojica stražara su ga lažno optužili da je ubijao srpsku djecu i prijetili su mu smrću.[604] U objavi Radio Prijedora dr. Mahmuljin je lažno optužen da je namjerno ubio jednog pacijenta Srbina. Dr. Mahmuljin je zadobio višestruki prijelom ruke. Bio je potpuno nepokretan; kad su ga prebacivali u Omarsku, morali su ga odvući do policijskog kombija.[605]

(g) Kasarna JNA u Prijedoru

250. Pretresno vijeće je već zaključilo da kasarna JNA u Prijedoru nije korištena kao logor već kao tranzitni centar za pritvor.[606]

5. Ubistva u opštini Prijedor (na osnovu navoda iz paragrafa 46 Optužnice)

251. Pretresno vijeće je uvjereno van razumne sumnje da je došlo do sljedećih ubistava.

(a) Kozarac – maj i juni 1992.

252. Pretresno vijeće je već konstatovalo da su tokom napada na Kozarac počinjena mnogobrojna ubistva.[607]

(b) Kuća Mehmeda Šahorića, Kamičani – 26. maj 1992.

253. Jedina preživjela, Fatima Šahorić, bila je zatočena u Trnopolju. Ona se 26. maja 1992. sa svojom porodicom i izvjesnim brojem komšija skrivala u podrumu svoje kuće, kada je došla grupa vojnika i tražila da predaju oružje. Potom je jedan vojnik u podrum ispalio granatu iz ručnog bacača. Poginuli su svi osim Fatime.[608]

254. Dr. Idriz Merdžanić je s komandantom logora Slobodanom Kuruzovićem razgovarao o prikupljanju i pokopu tijela. Kad su za to dobili odobrenje, Fatima Šahorić i još šestoro ljudi odvezli su se do Kamičana, gdje se nalazila ta kuća. U pratnji su bili vojnici. Svi nastradali bili su Muslimani i Fatima Šahorić je među njima prepoznala sljedeće osobe: Džamilu Mujkanović i njenog brata, Mehmeda Šahorića, Lutviju Forić i njenog sina, Tofika, Šerifu Šahorić i Jusufa.[609]

(c) Hambarine – juli 1992.

255. Drugi napad na Hambarine izvršen je 1. jula 1992. ili približno tog datuma. Svjedokinja Q je posvjedočila da je sa porodicom živjela u Gomjenici i da je jedno popodne čula neku buku i vidjela kako grupa vojnika okuplja ljude iz okolnih kuća. Molila je muža da ode, ali su ti vojnici, naoružani i s maskama na licima, došli i počeli da tuku njenog muža pred njom i djecom.[610] Vojnici su rekli svjedokinji Q da se vrati u kuću, a muža su joj odveli. Tada ga je posljednji put vidjela.[611] Svjedokinja Q je svjedočila da je i dalje gledala kako su vojnici okupili još ljudi i odveli ih do mosta Žeger. Vojnici su stali ubijati ljude, a tijela su im bacali u Sanu koja je bila sva crvena od krvi.[612] Nisu svi muškarci ubijeni; neke su ukrcali u autobuse i odveli ih u logore Omarsku i Keraterm. Navela je imena nekih od ljudi koji su ukrcani u autobuse, ali nije prepoznala muškarce čija su tijela bila u rijeci.[613] Svjedokinja Q je opisala uniforme tih vojnika, navela imena nekolicine i označila nekoliko fotografija.[614]

(d) Jaskići – 14. juni 1992. (povučeno)[615]

(e) Bišćani – juli 1992.

256. Bišćani su selo i mjesna zajednica koja se sastojala od sljedećih zaselaka: Mrkalji, Hegići, Ravine, Duratovići, Kadići, Alagići i Čemernica. Srpske snage su ovo selo napale 20. jula 1992. U Mrkaljima su se okupljale snage i odatle su se mogli čuti jauci. Srpske snage su u glinokopu u zaseoku Mrkalji puškama i teškim naoružanjem sa jednog oklopnog transportera ubili otprilike 30 do 40 ljudi.[616] Ti vojnici su bili odjeveni u maskirne uniforme, a žrtve su bile u civilnoj odjeći. Ti muškarci civili ničim nisu provocirali vojnike, a ljudi su počeli bježati od pušaka i prije nego što su vojnici otvorili vatru.[617]

257. Po dolasku u Čemernicu svjedok S je sreo Muhameda Hadžića, koji je vidio ubistva koja su vojnici počinili u zaseoku Alagići. Iz pravca Alagića su se i dalje mogli čuti jauci i pucnji.[618] Ubrzo nakon toga u selo Čemernica je stigla vojska, najprije vojnici u plavim uniformama, a zatim i vojna vozila i oklopni transporteri. Svjedok S se zajedno s grupom od 35 do 40 ljudi, koji su svi bili u civilnoj odjeći i nenaoružani, sklonio na groblju nadomak kuće Smaila Hadžića, gdje su ih vojnici ubrzo sustigli.[619] Vidio je kako je jedan vojnik pitao Muhameda Hadžića koje je nacionalnosti i potom ga ubio iz neposredne blizine. Svjedok S je prepoznao najmanje četiri vojnika.[620]

258. Sutradan ujutro su se vojnici vratili u manjim grupama i počeli da pljačkaju kuće. Odnosili su televizore, zlato i druge dragocjenosti, takođe iz kuće tasta svjedoka S. Tog dana su vojnici odveli dvojicu muškaraca, Husniju Hadžića i Haru Pelaka, da pomognu u prikupljanju tijela. Nakon toga više nisu viđeni.[621] Svjedok S je saznao da su tog dana srpski vojnici ubili njegovog oca u njegovoj kući u Hegićima.[622]

259. Dana 23. jula 1992. svjedoku S i još desetini muškaraca naređeno je da pomognu u prikupljanju tijela na području mjesne zajednice Bišćani. Ovaj zadatak organizovali su dvojica srpskih vojnika, Ranko Došen i Slavko Petrović, koji su tim povodom tog jutra došli u Čemernicu sa dva kamiona.[623] Ta dvojica vojnika i drugi koji su bili s njima bili su naoružani i odjeveni u maskirne uniforme.[624] Svjedok S je opisao kojim su putem kamioni išli i gdje su sve pokupili leševe.[625] Nisu dobili nikakvu opremu (na primjer rukavice ili maske) za posao s leševima, a smrad tijela koja su se raspadala bio je nesnosan. Stoga su tijela umotavali u deke, od kojih su neke bile marke “ambasador”.[626] Svjedok S je rekao Pretresnom vijeću koliko su tijela sakupili i sa kojih lokacija, i naveo je imena izvjesnog broja mrtvih.[627] Kamione su punili leševima i odvozili ih da ih isprazne. Ni svjedok S, kao ni drugi Muslimani, nije išao kamionima do krajnjeg odredišta.[628]

260. U jednom trenutku je svjedok S zavirio u kabinu vozača i vidio “putni nalog” u kojem su bili navedeni maršruta kamiona, predviđena količina goriva i krajnje odredište, koje je u ovom slučaju bila Tomašica.[629] Na dnu putnog naloga je pisalo “kasarna Žarko Zgonjanin”.[630]

261. Sutradan je svjedok S ponovo pozvan da pomogne u prikupljanju tijela. Ovoga puta je bila angažovana druga grupa ljudi, novi kamioni i novi vozači.[631] Po njegovoj procjeni, tokom dva dana on je, zajedno s drugima, pokupio ukupno između 300 i 350 tijela.[632] Sve žrtve su bile Muslimani s teritorije mjesne zajednice Bišćani. Niko od njih nije bio u uniformi niti se činilo da su u trenutku smrti imali oružje.[633] Svjedok S je podnio spisak od 37 ljudi iz Bišćana koje je prepoznao i koji su ubijeni otprilike 20. jula 1992.[634]

262. Svjedok C je posvjedočio da su dva njegova brata ubijena u Bišćanima (u Mrkaljima) prilikom napada srpskih snaga na to selo 20. jula 1992.[635] Ta dva brata su se sa svojim porodicama krili u jednom podrumu kad su upali vojnici i izveli njih dvojicu.[636] Odvedeni su pred susjednu kuću i ubijeni automatskim puškama.[637] Supruga jednog od braće je ovo ispričala svjedoku C kad su se sreli u Karlovcu.[638] Kad su ubijeni, ova dvojica braće su bili u civilnoj odjeći i nenaoružani.[639] Njihova tijela su pokupljena nakon nekoliko dana i odvezena u nepoznatom pravcu.[640]

263. Svjedokinja I je posvjedočila da je radila za jednu volontersku organizaciju i pomagala pri ekshumacijama. Identifikovala je 22 osobe ubijene u Bišćanima 20. jula 1992.[641]

264. Ivo Atlija je takođe svjedočio o tijelima žrtava napada u mjesnoj zajednici Bišćani koja je prepoznao. U Dimićima je našao spaljena tijela tri osobe koje je poznavao. U Mlinarima su mnoge žrtve ubijene ašovima i pijucima; prepoznao ih je osam. U Buzićima je Ivo Atlija od pronađenih tijela prepoznao dva. U Jezercu je prepoznao tijela tri osobe. U Čengijama je pronašao četiri tijela koja je prepoznao. Jedan očevidac mu je rekao da je jedna žena silovana, a dvije mučene prije nego što su ubijene. U Mustanici je Ivo Atlija sahranio svog oca koji je na leđima imao tri rane od vatrenog oružja i vidio je još dva tijela koja su se mogla identifikovati. U blizini katoličke crkve pronašao je tijelo jednog susjeda koji je bio zaklan. U Ivandićima je cijela porodica ubijena iz vatrenog oružja. Na brdu Raljaš su pokopana tijela dvoje maloljetnika.[642] U području koje su ljudi zvali Redak Ivo Atlija je u jednoj rupi pored puta vidio skoro 200 tijela koja su bila djelimično zakopana.[643]

265. Svjedok X je bio u Bišćanima 20. jula 1992., kada je srpska vojska napala to selo. Njemu i njegovom ocu su rekli da čeka na mjestu za okupljanje odakle su odvedeni u logor Trnopolje. Vidio je kako su srpski vojnici ubili nekoliko muškaraca i naveo je imena četvorice njih.[644] Te noći je u Trnopolju saznao da je tog dana iz drugog autobusa koji je išao iz Bišćana u Trnopolje nekoliko ljudi izvedeno i pogubljeno u šljunkari pored kuće čovjeka kojeg su zvali Granata.[645] Naveo je imena osam osoba iz tog autobusa. Pored toga, svjedok X je posvjedočio da je po dolasku u Trnopolje dvanaest ljudi vraćeno u autobus kojim je došao i da je kasnije saznao da su ubijeni prilikom masovnog pogubljenja blizu Kratelja.[646]

(f) Čarakovo – juli 1992.

266. U naselju Behlići u Čarakovu, 1. jula 1992. nekoliko muškaraca u policijskim uniformama ubilo je trojicu muškaraca automatskim puškama. Identifikovani su dvojica počinilaca i dvije žrtve.[647]

267. Dana 23. jula 1992. napadnuto je Čarakovo. Jedna svjedokinja je ispričala šta je čula sa susjedne njive: “Čula jesam pucnjavu, i tenkove i vrisak jesam čula žena i djece kako plaču. I utom vidjela sam kuće kako odmah gore.”[648] Ubijeno je nekoliko ljudi.[649] Kasnije je pomogla rođacima da pokopaju tijela.

268. Krajem jula svjedokinja V je odvela Besima Musića u bolnicu – srpski vojnici su ga pretukli i ustrijelili u glavu. Supruga Besima Musića, Badema, ubijena je zajedno sa Ramizom Rekićem. Svjedokinja V je vidjela kako Nasifa Dizdarevića pokopava njegov sin.[650]

(g) Briševo – 24. juli 1992.

269. Selo Briševo je granatirano 23. jula 1992. U periodu od 24. do 26. jula 1992. u selu je ubijeno 77 Hrvata, od kojih je troje ubijeno na kukuruzištu, a četvoro na kraju šume u blizini Briševa.[651]

(h) Fudbalski stadion u Ljubiji – 25. juli 1992.

270. Otprilike 25. jula 1992. oko Ljubije je došlo do pucnjave i granatiranja što je potrajalo do oko 16:00 sati, kad se granatiranje smanjilo. Nakon toga su muškarci autobusima odvedeni na fudbalski stadion u Ljubiji.[652] Tu je bio komandant specijalnih snaga, a neki od vojnika su bili pripadnici specijalnih snaga iz Republike Srpske. Bili su odjeveni u tamnoplave/crne maskirne uniforme.[653] Bio je prisutan i veliki broj vojnika iz 6. krajiške brigade.[654]

271. Po dolasku na stadion ljude su žestoko tukli.[655] Kasnije je doveden jedan nesrbin od kojeg su tražili da pokaže ko je sve bio s njim u šumi. On je pokazao dvojicu muškaraca. Njih su izdvojili i odveli ih do ograde na drugom kraju stadiona. Ubijeni su zajedno s ostalima koji su navedeni.[656] Ubijeni su i neki od ljudi koji su bili primorani da se postroje uza zid i bili maltretirani. Kasnije su zatočenici morali da pomognu da se uklone tijela. U autobusu je bilo između 10 i 15 tijela.[657] Nermin Karagić je posvjedočio da mu je naređeno da uđe u autobus “Autotransporta” Prijedor i da su otišli sa stadiona. On kaže, mada nije siguran, da mu se, sudeći po tjelesnoj građi i džemperu, tada činilo da je među tijelima koje je utovario u autobus bilo i tijelo njegovog oca (odsječene glave).[658]

272. Pretresno vijeće je uvjereno da je početkom rata na ovom stadionu bila baza vojne policije.[659] S jedne strane stadiona se nalazi šuma koja je mjestimično ograđena, s druge ograda s prekidom od 10 metara, s treće zid, a sa četvrte jedna zgrada. Civili su dovođeni na stadion da bi se s njima obavio razgovor. S tog područja su se danonoćno čuli pucnji.[660]

(i) Rudnik željezne rude Ljubija – 25. juli 1992.

273. Kop u Ljubiji poznat je pod imenom Jakarina kosa. Srbi su ga ogradili i noću su se iz pravca rudnika čuli kamioni. Tu su bile i građevinske mašine i bušilica za bušenje rupa. Jednog dana se čula jaka eksplozija, nakon čega su Srbi otišli. Lokalnom stanovništvu je rečeno da ne prilazi jer je to područje minirano.[661]

274. I Nermin Karagić i Elvedin Nasić svjedočili su o ubijanju i pokopu tijela u Kipama.[662] Obojica su uspjeli izvući živu glavu prilikom pogubljenja na ovoj lokaciji. Nermin Karagić procjenjuje da je ubijeno pedesetak ljudi.[663] Karagić je rekao Pretresnom vijeću da se poslije godinu i po dana vratio na to mjesto kako bi identifikovao ekshumirana tijela. Identifikovao je tijelo svog oca, a kasnije je ta identifikacija potvrđena analizom DNK.[664]

6. Uništavanje i pljačkanje poslovnih i stambenih objekata

275. U Optužnici se navodi da je optuženi dr. Stakić učestvovao u kampanji progona nesrpskog stanovništva u opštini Prijedor, koja je obuhvatala uništavanje, hotimično nanošenje štete i pljačkanje stambenih i poslovnih objekata u dijelovima gradova, sela i ostalih područja opštine Prijedor naseljenim pretežno nesrbima.

(a) Grad Prijedor

276. Pretresno vijeće konstatuje da je dio Prijedora zvan Stari grad, a naročito kuće i poslovni objekti čiji su vlasnici bili Muslimani, pretrpio znatna oštećenja, pljačkanje i razaranje. Slijedi kraći pregled relevantnih dokaza.

277. Stari grad je najstariji dio grada Prijedora i u njemu su prije rata živjeli pretežno Muslimani.[665] Do razaranja od 30. maja 1992. došlo je dijelom ubrzo nakon što je grad Prijedor napala grupa Muslimana na čelu sa Slavkom Ećimovićem, na šta su Srbi krenuli u kontranapad. Nakon što su Srbi, koji su bili bolje naoružani od Muslimana, uspješno odbili napad, “u ranim jutarnjim časovima počelo je [...] etničko čišćenje grada Prijedora.”[666] Srpski vojnici i artiljerija su opkolili Stari grad i stanovnici su na silu odvedeni iz kuća u logore.[667] Nusret Sivac je svjedočio o tome kako su Srbi razorili Stari grad:

[S]koro cijeli dan,, do kasno poslepodne, upravo sa ovih pozicija ispred moje zgrade, same obale Berega, dugo je tenkovima, sa jednim tenkom i nekoliko onih minobacača, zasipan Stari grad. Stari grad je gorio odmah, od ranih jutarnjih sati.[668]

278. Uz to, nakon ovog prvog razaranja došlo je do usredsređenijeg gađanja kuća koje su pripadale Hrvatima i Muslimanima.[669] Ekipa na čelu sa Duškom Miljušem i Veljkom Hrgarom obilježavala je hrvatske i muslimanske kuće koje treba uništiti, pa čak i kuće koje su “još uvijek bile u dobrom stanju”.[670] Noću su kuće rušene eksplozivom a ujutro bi dolazio kamion da ukloni šut.[671] Kasnije je jedan od članova te ekipe rekao da su postupali po naređenju Kriznog štaba.[672]

279. Postoje dokazi da su nakon prvobitnog napada kuće i poslovni objekti u Prijedoru intenzivno pljačkani.[673] Stan Nijaza Kapetanovića pretresan je 16 puta i odnijete su stvari koje su pripadale humanitarnoj organizaciji Merhamet i svjedoku lično.[674]

280. Obim razaranja Starog grada vidi se i iz dokumentarnih dokaza.[675] Vijeće je vidjelo video sa vazdušnim snimkom razaranja u Prijedoru.[676] U procjeni bezbjednosne situacije koji je u septembru 1993. sastavio Bogdan Delić, koji je došao na mjesto Sime Drljače, piše da je u Prijedoru uništeno i opljačkano 80% objekata čiji su vlasnici bili Muslimani:

U toku borbenih dejstava a i kasnije mnoge stvari su se odvijale mimo zvaničnih stavova i opredjeljenja. Došlo je do nekontrolisanog razvlačenja i uništavanja imovine, pljački, zloupotreba, paljevina, miniranja privatnih objekata te vjerskih objekata drugih konfesija. Na osnovu svega toga može se konstatovati da na području opštine Prijedor trenutno ne postoji nijedan muslimanski vjerski objekat, a da je preko 80% stambenih objekata ove populacije stanovništva opljačkano, razoreno i uništeno.[677]

281. Prema riječima generala Wilmota, napad na Stari grad, a posebno priroda i obim razaranja, potpuno su neopravdani. Vojne snage su ušle u područje naseljeno civilima i razorile stambene i poslovne objekte. On je rekao da je to u suprotnosti sa pravilima ratovanja na kopnu te da predstavlja krivično djelo koje je trebalo prijaviti i istražiti.[678]

282. Pretresno vijeće se slaže s ovom procjenom, ali ne dijeli mišljenje Bogdana Delića da su ovi događaji bili “nekontrolisanog” karaktera. Pretresno vijeće je uvjereno da je ovo sistematsko razaranje bilo dio opšteg napada na nesrpsko stanovništvo.

(b) Briševo

283. Pretresno vijeće se, na osnovu uvjerljivog svjedočenja Ive Atlije, uvjerilo da napad na Briševo jeste izvršen i da je tom prilikom uništeno više od stotinu kuća. Pretresno vijeće takođe konstatuje da su kuće u Briševu pljačkane.

284. U selu Briševo bilo je otprilike 120 kuća, a stanovnici su bili gotovo isključivo Hrvati. Dana 27. maja ujutro Briševo je granatirano, a kako je dan odmicao, uz granatiranje je počela i artiljerijska i pješadijska vatra.[679] Vojnici koji su učestvovali u napadu bili su odjeveni u uniforme JNA s crvenim trakama oko ruku ili na šljemovima.[680] Tokom napada je od požara djelimično ili potpuno uništeno 68 kuća.[681] Vojnici su, uz to, iz kuća odnosili razne stvari kao što su televizori, videorekorderi, radio aparati i izvjesni komadi namještaja.

(c) Kamičani

285. Svjedokinje F i Q su svjedočile o tome kako su vidjele Kamičane u plamenu a svjedokinja Q je pored toga rekla da su kuće bile uništene.[682] Gađane su muslimanske i hrvatske kuće.[683]

(d) Čarakovo

286. Pretresno vijeće je uvjereno da je muslimansko selo Čarakovo pretrpjelo veliku štetu i razaranje i da su u njemu kuće pljačkane.[684] Srpski vojnici su napali Čarakovo 23. jula 1992. Stanovništvo u bijegu gađali su minobacačima i artiljerijom.[685]

(e) Kozarac

287. Pretresno vijeće podsjeća na svoje zaključke o napadu na Kozarac.[686] Kuće su opljačkane i uništene s obje strane puta koji vodi u centar mjesta.[687] Nekoliko svjedoka je posvjedočilo da razaranja nisu prouzrokovana borbenim dejstvima, već da su kuće namjerno uništavane nakon napada i da su mahom bile zapaljene.[688]

288. Meta razaranja bile su muslimanske i hrvatske kuće, dok su srpske pošteđene.[689] Ovo potvrđuje i video snimak na kojem se na kućama u Kozarcu nakon razaranja vide različite oznake – one na kojima je bio krst razorene su, a one koje su imale srpsku zastavu su ostale netaknute, bilo zato što su bile u vlasništvu neke srpske porodice ili zato što su bile namijenjene nekoj srpskoj porodici.[690] Pored toga, Edward Vulliamy, koji je prošao kroz Kozarac 5. augusta 1992., posvjedočio je da mu je major Milutinović rekao da kuće koje su ostale cijele pripadaju Srbima i da je 40.000 Muslimana napustilo to područje.[691]

(f) Kozaruša

289. Vijeće je uvjereno da je selo Kozaruša, naseljeno pretežno Muslimanima, uništeno[692] i da su u njemu samo srpske kuće ostale većim dijelom netaknute.[693]

(g) Bišćani

290. Pretresno vijeće je uvjereno da su srpski vojnici nakon granatiranja sela Bišćani pljačkali muslimanske kuće čiji su vlasnici još uvijek bili u njima.[694] Vojnici su odnosili dragocjenosti, televizore, zlato i nakit. Muslimanske kuće su uništene i na njima su se vidjeli tragovi paljevine.[695]

(h) Hambarine

291. Pretresno vijeće podsjeća na svoje zaključke o opštoj situaciji u Hambarinama.[696] Na putu Hambarine-Prijedor srpske oružane snage oštetile su ili uništile najmanje 50 kuća.[697]

(i) Rakovčani (povučeno)[698]

(j) Rizvanovići

292. Pretresno vijeće je uvjereno da su tokom napada na Rizvanoviće, pretežno muslimansko selo, uništavane kuće, a lična imovina pljačkana.[699] Nermin Karagić je posvjedočio da je nakon čišćenja Rizvanovića vidio kuće u plamenu. Izjavio je da su u danima nakon čišćenja pljačkane vrijedne stvari iz kuća.[700]

(k) Donja i Gornja Ravska (već odbačeno na osnovu pravila 98bis)

(l) Kevljani

293. Pretresno vijeće nalazi da uz svjedočenje samo jednog svjedoka[701] nema dovoljno potkrepljujućih dokaza da bi se dokazao navod o granatiranju Kevljana. Vijeće nije dobilo nikakve fotografije ni video snimke koji bi potvrdili tvrdnju optužbe.

(m) Dokazi o opštoj situaciji

294. U pismu načelnika SJB-a Prijedor Sime Drljače od 4. augusta 1992. upućenom CSB-u Banja Luka spominje se rasprostranjeno pljačkanje muslimanskih kuća na području opštine:

Obzirom da je veliki broj građana srpske nacionalnosti angažovan u borbenim dejstvima u opštini i na drugim bojištima [...] nisu registrovane pojave paravojnih formacija iz redova Srba koji bi nanosili štetu borbi i njenim ciljevima. Ipak, treba istaći pojavu masovnih pljački imovine napuštenih muslimanskih kuća gdje se odnosi sve, a kuće često pale. Ova pojava je poprimila takve razmjere da ju je i pored sinhronizovanih djelovanja vojne policije i milicije vrlo teško spriječiti.[702]

295. O razmjerima pljačkanja u Prijedoru govori se i u dokumentu od 22. augusta 1992. koji je komanda 1. krajiškog korpusa uputila komandi operativne grupe Prijedor, gdje se za situaciju u Prijedoru kaže da je “[n]a rubu anarhije”.[703]

7. Uništavanje ili hotimično nanošenje štete vjerskim i kulturnim objektima

296. U Optužnici se navodi da je dr. Stakić učestvovao u uništavanju vjerskih i kulturnih objekata bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata koje je imalo karakteristike progona. Pretresno vijeće, međutim, na osnovu predočenih dokaza nije moglo utvrditi koji su konkretni kulturni objekti uništeni odnosno oštećeni.

(a) Džamija u Donjoj Ljubiji (povučeno)[704]

(b) Džamija u Hambarinama – 24. maj 1992.

297. Pretresno vijeće se uvjerilo da je džamija u Hambarinama granatirana tokom napada na to mjesto.[705]

(c) Džamija u Kozaruši (povučeno)[706]

(d) Džamije u Prijedoru – maj 1992.

298. Na osnovu iskaza nekoliko svjedoka Pretresno vijeće konstatuje da su već u maju 1992. bile uništene[707] dvije džamije[708], od kojih je jedna Čaršijska džamija. “Normalno, prva na udaru u Starom gradu i u Zagradu, u dijelu grada koji se nalazi u rukavcu Berega, bile su džamije. I jedna i druga džamija su bile već srušene u prvom naletu, zapaljene i srušene u prvom naletu”.[709] Grupa muškaraca, među kojima su bili Milenko Milić, Momčilo Radanović Cigo i Milorad Vokić (tjelohranitelj Sime Drljače) ušli su u dvorište glavne džamije u Prijedoru i zapalili je.[710]

(e) Mutnička džamija u Kozarcu – maj/juni 1992.

299. Na osnovu uvjerljivog svjedočenja svjedoka P Pretresno vijeće konstatuje da su Srbi uništili Mutničku džamiju.[711]

(f) Džamija u Starom gradu u Prijedoru – maj/juni 1992.

300. Vidi supra (d).

(g) Džamija u Kamičanima – juni 1992.

301. Srbi su uništili džamiju u Kamičanima. Svjedoci T i U su posvjedočili da su vidjeli kako je džamija zapaljena.[712]

(h) Džamija u Bišćanima – 20. juli 1992.

302. Pretresno vijeće je uvjereno da je 20. jula 1992. uništena džamija u Bišćanima.[713] Dana 23. jula 1992. ili približno tog datuma svjedok S je izvršio pregled oštećenja džamije u Bišćanima. Izjavio je da je ostala bez krova i minareta. Na džamiji su se vidjeli i tragovi paljenja. Na fotografijama se vide oštećenja na unutrašnjosti i spoljašnjosti džamije.[714]

(i) Katolička crkva u Briševu – 29. juli 1992.

303. Na osnovu video snimka i svjedočenja svjedoka M Pretresno vijeće konstatuje da je 29. jula 1992. uništena katolička crkva u Briševu. Na njoj su se vidjeli tragovi paljevine, nije bilo krova, a na zvoniku su bile rupe.[715] Vijeće je pregledalo video snimak ostataka te crkve.[716]

(j) Katolička crkva u Prijedoru – 28. august 1992.

304. Pretresno vijeće konstatuje da je katolička crkva u Prijedoru dignuta u vazduh 28. augusta 1992. u ranim jutarnjim satima. Prije nego što je uništena, policija i vojska su u toj crkvi u više navrata sproveli pretres. Vojnici su uporno tvrdili da se u njenom zvoniku nalazi snajperista. Dana 28. augusta 1992., otprilike u 01:00 sati, grupa vojnika i policajaca je digla crkvu u vazduh.[717] Čula se jaka eksplozija i kroz vazduh su poletjeli komadi šuta.[718] Nusret Sivac, koji je takođe čuo eksploziju i vidio kako je crkva uništena, izjavio je da je kasnije vidio grupu muškaraca, među kojima su bili Dušan Miljuš i Vlajko Hrgar, kako pokušavaju da potpuno sruše crkvu. Tvrdili su da to rade jer je nakrivljeni zvonik prijetio da padne na pješake.[719] Nekoliko drugih svjedoka je potvrdilo da su katoličku crkvu u Prijedoru uništili Srbi.[720]

(k) Džamija u Prijedoru u naselju Puharska – 28. august 1992.

305. Pretresno vijeće konstatuje da su Srbi 28. augusta 1992. uništili ovu prijedorsku džamiju.[721] Ovaj događaj se spominje i u redovnom borbenom izvještaju 1. krajiškog korpusa od 29. augusta 1992.[722]

8. Uskraćivanje temeljnih ljudskih prava bosanskim Muslimanima i bosanskim Hrvatima (na osnovu navoda iz paragrafa 54(5) Optužnice)

306. U Optužnici se navodi da je optuženi dr. Stakić učestvovao u kampanji progona koja je obuhvatala uskraćivanje temeljnih prava bosanskim Muslimanima i bosanskim Hrvatima, uključujući [sic] pravo na zaposlenje, na slobodu kretanja, pravo na valjani sudski postupak, odnosno pravo na odgovarajuću medicinsku pomoć. Iz razloga koji su navedeni u odjeljku o progonima[723] Pretresno vijeće će se ovdje samo kratko pozabaviti ovim pitanjem.

(a) Zaposlenje

307. Pretresno vijeće se uvjerilo da je u danima i mjesecima koji su uslijedili nakon preuzimanja vlasti u Prijedoru veliki broj nesrba otpušten s posla.[724] Tako je samo mali postotak Muslimana i Hrvata i dalje radio.[725]

308. Pretresno vijeće se na osnovu dokaza koje je predočila odbrana nije uvjerilo da je otpuštanje nesrba bilo sporadično, niti da su nesrbi dobrovoljno napuštali svoja radna mjesta.[726]

309. Iz više dokumenata proizlazi da su organi koji su donosili odluke, odgovorni za sprovođenje ove politike prekida radnog odnosa nesrbima, bili Krizni štab odnosno Skupština opštine Prijedor.[727] Postoji nekoliko odluka Izvršnog odbora Skupštine opštine kojima se otpuštaju radnici Opštinske konferencije Crvenog krsta Prijedor, zamjenik javnog tužioca i zaposleni u nekim vojnim organizacijama, a na njihovo mjesto imenuju druge osobe.[728] Pored toga, u mnogo navrata se pominju odluke Kriznog štaba i Ratnog predsjedništva o razrješenju s dužnosti i imenovanju na mjesta u različitim organizacijama,[729] o čemu je bilo riječi gore.[730]

(b) Sloboda kretanja

310. Pretresno vijeće ističe da se u Optužnici optuženi ne tereti za zatvaranje. Za sve građane je uveden policijski sat i postavljeni su kontrolni punktovi. Međutim, Pretresno vijeće smatra da su u uslovima oružanog sukoba ovo uobičajene i opravdane akcije.

(c) Pravo na valjani sudski postupak

311. Pretresno vijeće je svjesno toga da pravosudni sistem zbog preuzimanja vlasti nije valjano funkcionisao.

(d) Dostupnost medicinske njege

312. Pretresno vijeće se uvjerilo da je zbog rata u Hrvatskoj već u septembru 1991. došlo do nestašice medicinskog materijala.[731] Dokazi pokazuju da se tokom 1992. situacija pogoršala.[732]

313. Međutim, imajući u vidu opštu nestašicu u opštini, Pretresno vijeće se nije uvjerilo da je nesrbima bila uskraćena valjana medicinska njega tako da se ona suštinski razlikovala od medicinske njege kakva je bila dostupna cjelokupnom stanovništvu.

9. Deportacija i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva (na osnovu navoda iz paragrafa 54(4) Optužnice)

314. Mnogi stanovnici su tokom 1992. godine otišli s teritorije opštine Prijedor kako bi se sklonili od neprijateljske atmosfere nastale na početku rata, ako ne i ranije. Egzodus pretežno nesrpskog stanovništva iz Prijedora intenzivirao se neposredno prije preuzimanja vlasti i dostigao svoj vrhunac tokom narednih mjeseci. Konvoji i kamioni su svakodnevno kretali iz opštine Prijedor ka područjima koja nisu bila pod srpskom kontrolom.

315. Mnogi svjedoci su rekli da su autobusi kojima su odlazili pripadali prijedorskom preduzeću “Autotransport”.[733] Mjesta sa kojih su kretali veći transporti nadgledali su pripadnici policije i/ili vojske.[734] Policija i vojska su pokušavali da zavedu neki red među više od hiljadu ljudi koji su se htjeli ukrcati u autobuse i kamione.

316. Konvoji su iz opštine odlazili raznim trasama, u zavisnosti od konačnog odredišta. Neki bi obično išli kroz Skender Vakuf pa dalje preko Vlašića ka Travniku.[735] Oni koji su išli u Hrvatsku prolazili su ili kroz Bosanski Novi pa dalje za Karlovac u Hrvatskoj, ili preko Banje Luke ka graničnom prijelazu za Hrvatsku u Bosanskoj Gradiški i zatim dalje za Karlovac.[736] Uslovi tokom putovanja su često bili pogibeljni. Pljačkanje je bilo uobičajena pojava i nerijetko se dešavalo da vojnici oružjem prijete ljudima u konvoju ili ih maltretiraju na neki drugi način,[737] a ponekad i ubiju.[738]

317. Britanski novinar Edward Vulliamy koji se pridružio jednom od konvoja koji su išli iz Prijedora, posvjedočio je da je pri prolasku kroz planinu bilo pucnjeva u vazduh iznad konvoja i da je situacija postala opasnija. Rekao je i da su vojnici, čini se, ljudima oduzimali imovinu. Ocijenivši da je situacija ozbiljna, g. Vulliamy je, da bi se zaštitio, otkrio da je novinar.[739]

318. Postoje opsežni dodatni dokazi koji sugerišu da su srpske vlasti organizovale i bile odgovorne za pratnju konvoja koji su odlazili sa teritorije pod srpskom kontrolom.

319. Nakon preuzimanja vlasti bilo je nemoguće samoinicijativno otići iz Prijedora. “Jedini način su bili ovi konvoji koje je organizovala srpska vlast”.[740] Civilne vlasti u Prijedoru bile su zadužene za koordinaciju prijevoza iz logora za Travnik.[741]

320. U izvještaju o radu prijedorskog Crvenog krsta za period od 5. maja do 30. septembra 1992. stoji sljedeće: “Veliki su pritisci za odlazak iz AR Krajine građana muslimanske i hrvatske nacionalnosti”.[742]

321. U članku Tima Judaha u listu The Times od 15. augusta 1992.[743] citira se izjava Slavka Budimira da je u posljednjih 15 dana 3.000 Muslimana zatražilo dozvolu da napusti Prijedor i da to nema nikakve veze s “etničkim čišćenjem”. U tom članku se opisuje kako je ispred kancelarije g. Budimira čekalo stotinu Muslimanki koje su imale dozvolu za odlazak, ali su na spisak pokušale da upišu i svoje muževe i sinove, zatočene u logorima. U članku Andreja Gustinčiča za Reuters[744] kaže se da, ako se formulari pažljivije pregledaju, vidljivo je da su od nekih 3.000 ljudi njih samo 400 Srbi, od kojih je većina iz miješanih porodica. U članku stoji da je g. Budimir uporno tvrdio da Muslimani odlaze samo zato što drugdje žele naći bolja zaposlenja, otići na liječenje ili zbog ratne psihoze. Navodi se sljedeća njegova izjava: “Sve je to zbog onih iznad mene [...] Nema nikakvog razloga ni za koga da ode niti se ja s tim slažem." Međutim, kad su Slavku Budimiru prilikom svjedočenja pokazane ove izjave, on je odmah rekao da su najvažniji razlozi bili nesređeno stanje u gradu, nepoštovanje javnog reda i mira, pljačke, razbojništva i ubistva, i to su bili razlozi koji su uticali na sve, kao prvo, te su stoga bili glavni razlog odlaska.[745]

322. Dokazi pokazuju da je u periodu na koji se odnosi Optužnica velik broj Muslimana i Hrvata izbjegao s teritorije opštine Prijedor. Nije lako procijeniti koliko je ukupno ljudi otišlo. Međutim, dokazni materijal daje neke indikacije.

323. U članku u “Kozarskom vjesniku” od 24. aprila 1992, naslovljenom “Komšiluk na probi” govori se o međunacionalnoj napetosti u Prijedoru i kaže da je u posljednjih petnaest dana grad napustilo više od 3.000 ljudi, većinom muslimanskog življa, za šta je strah glavni razlog.[746]

324. U izvještaju Komisije za obilazak opština iz Banje Luke stoji sljedeće:

Od početka oružanih sukoba na području opštine Prijedor pa do 16. augusta 1992., prema nedovoljno provjerenim podacima, opštinu Prijedor je napustilo oko dvadeset hiljada građana uglavnom muslimanske i hrvatske, ali i srpske nacionalnosti, svih starosnih doba oba pola. [...] O ovoj grupaciji građana SJB ne posjeduje nikakve evidencije jer [...] nisu koristili zakonom propisani postupak za odjavu prebivališta građana. Na dan 16. augusta 1992. godine [kao u tekstu] SJB je zaprimila i pozitivno riješila 13.180 zahtjeva za odjavu prebivališta građana uglavnom muslimanske nacionalnosti, koji su izrazili volju za odlazak u Republiku Sloveniju ili druge zemlje zapadne Evrope. Ova grupacija još nije napustila područje opštine, već je samo izvršila odjavu prebivališta građana te uz pomoć vjerskih i humanitarnih organizacija traži način da odseli u željenom pravcu. SJB Prijedor ne raspolaže podacima šta su ova lica uradila sa svojom nepokretnom imovinom ili šta su učinila ili će učiniti sa svojom pokretnom imovinom.[747]

325. U dokumentu SJB-a Prijedor od 18. jula 1992., upućenom SJB-u Banja Luka,[748] traži se da 18. jula 1992. policijska patrola SJB-a Banja Luka sačeka konvoj od pet autobusa žena i djece iz prihvatnog centra u Trnopolju i sprovede ga do Skender Vakufa relacijom koja je bezbjedna. U vezi s konvojem izvršen je dogovor sa pukovnikom Arsićem i potpukovnikom Boškom Peulićem (komandantom 122. brigade). Ispred konvoja će ići patrolno vozilo SJB-a Prijedor i policajci kao obezbjeđenje.

326. U izvještaju o radu prijedorskog Crvenog krsta od 30. septembra 1992. stoji sljedeće:

Kroz prihvatni centar Trnopolje našlo je smještaj 23.000 lica, a od tog broja smo sa Međunarodnim Crvenim krstom otpremili u prihvatni centar Karlovac 1.561 lice. Dana 29. septembra 1992. godine uz prisustvo evropskih promatrača ispraćen je konvoj za Karlovac.

[...]

Problem Trnopolja se usložnjava dolaskom jeseni tako da svi koji su ostali bez domova masovno dolaze i traže smještaj i sada ih ima preko 3.000 hiljade [kao u originalu] građana.[749]

327. Prema popisu stanovništva iz 1991. godine, opština Prijedor je imala 112.543 stanovnika od kojih su 49.351 (43,9%) bili Muslimani, 47.581 (42,3%) Srbi, a 6.316 (5,6%) Hrvati.[750]

328. Ljubica Kovačević, udovica dr. Milana Kovačevića, dala je Pretresnom vijeću CD-ROM koji sadrži informaciju da je, tokom perioda na koji se odnosi optužnica, ukupan broj izbjeglica pridošlih u opštinu Prijedor bio 1.414.[751] Ovi dokazi pokazuju da su 1.589 osoba, odnosno 98,2% osoba pridošlih u opštinu Prijedor bili Srbi.[752]

329. Ovaj trend se nastavio i u vrijeme neposredno nakon perioda na koji se odnosi Optužnica, tj. od 1. oktobra do 31. decembra 1992. Dokazi pokazuju da su od 1.589 izbjeglica koje su se smjestile u opštini Prijedor njih 1.564 (odnosno 98,4%) bili Srbi.[753]

330. Ovaj trend se nastavio i nakon tog perioda. Prema dokazima koje je dostavila Ljubica Kovačević, u periodu od 1. januara 1993. do kraja 1999.,[754] 26.856, odnosno 99,4% od ukupno 27.009 izbjeglica u opštini Prijedor bili su Srbi.[755] Tokom istog perioda vratilo se 47 Muslimana i 97 Hrvata.[756]

331. Međutim, ne radi se samo o tome da su na mjesto nesrba dolazili Srbi. Dokazi pokazuju da su građani prije odlaska sa teritorije Prijedora morali da pribave obaveznu potvrdu ili dozvolu. Na primjer, u Službenom glasniku opštine Prijedor br. 4/92 od 4. novembra 1992. objavljena su i “Uputstva o vrstama potvrda i načinu izdavanja građanima za putovanja i napuštanja područja opštine Prijedor”.[757] Uputstvom se utvrđuju vrste potvrda, način izdavanja i potrebni dokumenti na osnovu kojih će se izdavati potvrde građanima radi napuštanja područja opštine Prijedor (odnosno Republike Srpske). U radio-intervjuu od 30. juna 1992.[758] Marko Đenadija iz SJB-a Prijedor, neposredno zadužen za izdavanje dozvola za putovanja i napuštanje Prijedora, obrazlaže postupak kojeg se moraju pridržavati lica koja žele napustiti Prijedor:

Svaki građanin je dužan da pribavi u Sekretarijatu za narodnu odbranu odgovarajuće rješenje kojim mu se omogućava napuštanje Autonomne regije Krajina. To je sada dovoljno od dokumenata, računajući, normalno, i putne isprave koje već od ranije posjeduje, jer sad ih ne izdajemo, a lica koja putuju svojim vlastitim vozilima dužna su kod nas da prijave podatke za vozilo, vozača i saputnike.

On dalje objašnjava da ne mogu svi građani dobiti dokumenta za putovanje. To se mahom odnosi na vojne obveznike i građane koji su bezbjednosno interesantni i koji se traže radi određenih operativnih radnji. Prema njegovim riječima, za “dobrovoljno” napuštanje područja prijavilo se oko 3.000 ljudi.[759] Mnogi ljudi su otišli vlastitim vozilima čak i bez ikakvih dozvola, naročito oni koji su išli sami, koji su bježali.[760]

332. Pred zgradom SUP-a u Prijedoru ljudi su u dugim redovima čekali za dozvole. Slavko Budimir je rekao da su činili što su god mogli da tim ljudima izdaju dokumenta u skladu s propisima, kako bi im omogućili, bez obzira na nacionalnost, da ostvare svoja prava.[761] Gospodin Budimir je rekao da je odlazilo više žena nego muškaraca. Građani koji su napuštali opštinu, a koji su stanovali u društvenim stanovima[762] morali su da dokažu da stan vraćaju zakonitom vlasniku, na primjer, ukoliko je taj stan pripadao nekom preduzeću.

333. Prema iskazu Slavka Budimira, vlada RS je izdala ukaz o kretanju lica i robe na teritoriji RS. Nakon 30. aprila 1992. Srbi su morali da se pridržavaju tog postupka kako bi napustili teritoriju. Ukaz je važio za sve podjednako, odnosio se na sve građane, bez obzira na nacionalnu pripadnost. Oni koji su otišli nisu morali da se odreknu nepokretne imovine u korist RS.[763] Ovo je u suprotnosti sa uvjerljivim svjedočenjem Minke Čehajić, koja je zatražila izdavanje zvaničnog odobrenja da napusti Prijedor, ali joj je rečeno da ga može dobiti samo pod uslovom da se odrekne nepokretne imovine.[764]

334. Postoje opsežni dokazi o tome da su oni koji su napuštali opštinu to činili pod znatnim pritiskom. Svjedok B je to objasnio sljedećim riječima:

“Nismo imali više apsolutno nikakvih prava. Nismo imali pravo na život, a pogotovo na imovinu. [...] Svaki dan je mogao neko doći, oteti auto, kuću. Jednostavno, ubiće te a da nikome ne odgovara ni za šta. Tako da nam je to jedino logično rješenje bilo – otići što dalje, po svaku cijenu.[765]


II. ULOGA DR. MILOMIRA STAKIĆA U TIM DOGAĐAJIMA

335. O karijeri dr. Stakića koja je prethodila njegovom navodnom kriminalnom ponašanjuveć se govorilo u paragrafima 1-5 ove Presude.

1.Funkcije na kojima je dr. Stakić bio od januara 1991. do septembra 1992.

336. Pretresno vijeće se uvjerilo da je dr. Stakić u periodu od januara 1991. do septembra 1992. bio na sljedećim funkcijama u opštini Prijedor:

2. Uloga dr. Stakića u SDS-u i srpskoj Skupštini opštine

337. Pretresno vijeće se uvjerilo da je dr. Stakić bio aktivan u Opštinskom odboru Srpske demokratske stranke (SDS) Prijedor od septembra 1991. godine.

338. Dr. Stakić je izabran za potpredsjednika Opštinskog odbora SDS-a Prijedor 11. septembra 1991.[772] Na sastanku Opštinskog odbora SDS-a održanom 28. oktobra 1991. godine, kojem je dr. Stakić prisustvovao, raspravljalo se o osnivanju srpskih skupština u svim opštinama.[773] Dana 2. decembra 1991. godine objavljeni su rezultati plebiscita koji je Odbor SDS-a organizovao kao odgovor na službeni popis stanovništva; prema tim rezultatima, 60 % biračkog tijela bilo je srpske nacionalnosti. Na osnovu tih rezultata, predložene su dvije opcije: prva, "ponovni izbori na nivou opštine" i, druga, "rušenje vlasti i stvaranje samostalnih organa". U zapisniku sa sastanka se kaže: "koja će se mogućnost iskoristiti kasnije će se odlučiti".[774]

339. Na sastanku održanom 27. decembra 1991. kojem su prisustvovali svi članovi Opštinskog odbora SDS-a Prijedor, Simo Mišković je podnio izvještaj o realizaciji dostavljenog uputstva.[775] U zapisniku s tog sastanka se kaže: "Pošto imaju dvije varijante pročitana je samo varijanta II koja se odnosi na opštinu Prijedor. Nakon čitanja svih tačaka varijante II pod A i B Mišković je iznio šta je do sada u vezi navedenog uputstva urađeno."[776] Na tom sastanku se raspravljalo o ulozi rejonskih kriznih štabova i donesena je odluka o osnivanju Skupštine "Srpskog naroda opštine Prijedor" i njenom proglašenju 7. januara 1992. godine.[777] Dr. Stakić je, među ostalima, imenovan za mandatara komisije za međustranačku saradnju i komisije za socijalna pitanja.[778]

340. "Srpska skupština opštine Prijedor" sastala se 7. januara 1992. i izabrala dr. Stakića za svog prvog predsjednika.[779] Skupština je proglašena 8. januara 1992. godine.[780] U svom obraćanju javnosti putem radija, Milan Kovačević je za Srpsku skupštinu rekao da je "vlada u sjenci".[781]

341. Dr. Stakić je navodno rekao da uspostavljanje skupštine "nije usmjereno protiv muslimanskog naroda, već neodgovornog ponašanja čelnika Stranke demokratske akcije u Prijedoru." Dr. Stakić je tvrdio da je SDA, "uporno zaobilazeći dogovore oko podjele vlasti, prigrabila sve značajnije funkcije u institucijama opštine kao što su narodna odbrana, opštinski sud, SUP, javno tužilaštvo, pa i SDK".[782] Druge političke vođe su osudile odluku o osnivanju zasebne skupštine jer su smatrale da doprinosi povećanju međustranačkih i međunacionalnih napetosti.[783]

342. Dana 17. januara 1992. Skupština srpskog naroda opštine Prijedor jednoglasno je donijela odluku o pripajanju Autonomnoj regiji Bosanska Krajina ("ARK").[784] Kopija Odluke Skupštine srpskog naroda opštine Prijedor da se srpska opština Prijedor pripoji ARK-u uvrštena je u dokaze.[785] Značajno je da dokument nosi potpis dr. Stakića kao i službeni pečat Srpske skupštine opštine Prijedor.[786]

343. U zapisniku Opštinskog odbora SDS-a od 9. maja 1992. godine[787] stoji da je g. Kuruzović govorio o "krajnjem cilju". Rekao je da se ide na to da se sve ostvari mirnim putem i bez razaranja.[788] Na ovom sastanku dr. Stakić je rekao "mir se pod svaku cijenu mora održati i [mora se] ići na oživljavanje privrede."[789] Odbrana tvrdi da ovaj citat iz tog perioda pokazuje da je dr. Stakić isključivo zagovarao mir u opštini. Međutim, ovo Pretresno vijeće se s tim ne slaže. Postupci koji će se razmatrati dalje u tekstu ubjedljivo dokazuju da je to bila tipična retorika političara koja je prikrivala njegove prave političke namjere.

3. Uloga dr. Stakića prije i nakon preuzimanja vlasti: 16.-30. april 1992.

344. Pretresno vijeće se osvjedočilo da je dr. Milomir Stakić odigrao značajnu ulogu u planiranju i koordiniranju preuzimanja vlasti u Prijedoru u aprilu 1992. godine.

345. Dana 29. aprila, dan prije preuzimanja vlasti, dr. Stakić je sazvao sastanak u kasarni JNA.[790] Na sastanku se govorilo o konkretnim modalitetima preuzimanja vlasti, između ostalog, o broju policajaca potrebnih da se preuzimanje uspješno izvrši i o tome da li je potrebno pozvati pripadnike TO-a da im u tome pomognu. Rano sljedećeg jutra, samoproglašena srpska vlast, u kojoj je bio i dr. Stakić, sastala se u Čirkin Polju gdje je čekala na vijest o uspješnom preuzimanju vlasti. Kad je policija preuzela kontrolu, dr. Stakić je s pratnjom otišao u zgradu Skupštine opštine. Već je prvoga dana po preuzimanju vlasti zaposjeo kancelariju profesora Muhameda Čehajića.[791]

346. Pretresno vijeće konstatuje da je dr. Stakić, u svojstvu predsjednika Skupštine srpskog naroda u Prijedoru, koordinirao preuzimanje vlasti zajedno sa, među ostalima, Simom Drljačom, dr. Kovačevićem i pukovnikom Arsićem. Pretresno vijeće se uvjerilo da je taj događaj pokrenuo izvršenje SDS-ovog plana koji je imao za cilj Srbima omogućiti da steknu i zadrže kontrolu u opštini Prijedor. Nakon toga, na strateške funkcije u opštini postavljeni su odbornici Skupštine srpskog naroda: dr. Stakić na mjesto predsjednika Skupštine opštine, dr. Kovačević na mjesto predsjednika Izvršnog odbora i Simo Drljača na mjesto načelnika policije.[792]

4. Uloga dr. Stakića u Kriznom štabu Prijedor

347. Pretresno vijeće se uvjerilo da je Krizni štab osnovan neposredno nakon preuzimanja vlasti i da se sastajao gotovo svakodnevno.[793]

348. Članovima Kriznog štaba imenovani su ljudi iz raznih struktura vlasti. Slavko Budimir je, naprimjer, predstavljao Opštinski sekretarijat za narodnu odbranu, dok je Ranko Travar bio sekretar za privredu i društvene djelatnosti. Simo Drljača, načelnik prijedorske Stanice javne bezbjednosti, bio je predstavnik policije u Kriznom štabu.[794] Pretresno vijeće se uvjerilo da je na sastanku Savjeta za narodnu odbranu održanom 15. maja 1992. godine, dr. Stakić, između ostalih, predložio da u Kriznom štabu bude i predstavnik vojske.[795] Članovi Kriznog štaba su, međutim, na kraju odbili taj prijedlog.[796]

349. Pretresno vijeće se uvjerilo da je ubrzo nakon preuzimanja vlasti 30. aprila 1992., Krizni štab na čelu s dr. Stakićem preuzeo ulogu Skupštine opštine.[797]

350. Pavle Nikolić, vještak za ustavna pitanja, potvrdio je da su mirnodopske skupštine opština u vrijeme neposredne ratne opasnosti i samog ratnog stanja zamijenili najprije krizni štabovi. On je detaljno opisao ulogu Kriznog štaba, a Pretresno vijeće smatra posebno važnom njegovu ocjenu da je "Krizni štab [...] koordinirao funkcije vlasti radi odbrane teritorije […]".[798]

351. U cijelom periodu u kojem Skupština opštine nije radila, Krizni štab, kasnije Ratno predsjedništvo, bio je najviši organ vlasti u opštini sa ne samo zakonodavnim već i izvršnim ovlašćenjima. Prema svjedočenju Slobodana Kuruzovića: "[o]d 29. aprila pa dalje [...] najvišu vlast u opštini je imala Skupština opštine, odnosno Krizni štab, odnosno poslije toga Ratno predsjedništvo".[799] Na osnovu zaključaka koje je usvojio Krizni štab ARK-a, krizni štabovi su se od 18. maja 1992. godine smatrali "najviši[im] organ[ima] vlasti na području [opština]".[800]

352. Kao predsjednik, dr. Stakić je imao vodeću ulogu u Kriznom štabu. On je predsjedavao tim sastancima, ne samo u teoriji nego i u praksi.[801]

353. Neki od sastanaka Kriznog štaba održani su u podrumu zgrade Skupštine opštine. Kasnije su se sastanci održavali u prostoriji pokraj kancelarije dr. Stakića.[802] Dr. Stakić je, kao predsjednik, sazivao sastanke Kriznog štaba i određivao dnevni red.[803] Odluke Kriznog štaba nisu usvajane glasanjem ili većinom glasova.[804] Dr. Stakić i drugi istaknuti članovi Kriznog štaba prije sastanaka bi postigli načelni dogovor o raznim pitanjima. Kao što je u svom iskazu rekao g. Kuruzović:

U razgovorima, koliko znam, bili su, ovaj, svi ravnopravni, ali pretpostavljam da su nekakvi savjeti, dogovori, razgovori prije sastanaka trebali biti na nivou čelnih ljudi: predsjednik opštine, predsjednik Izvršnog odbora, potpredsjednik opštine, potpredsjednik Izvršnog odbora, pa možda onaj ko je radio pitanja odbrane ili bezbjednosti grada i tako... To bi bilo normalno, ovaj, kao neka vrsta pripreme, ili šta ja znam.[805]

354. Pretresno vijeće konstatuje da su krajem maja, po naređenju regionalnih vlasti, opštinski krizni štabovi preimenovani u "ratna predsjedništva". Dana 31. maja 1992. godine, Srpska skupština BiH donijela je "Odluku o obrazovanju ratnih predsjedništava u opštinama za vrijeme neposredne ratne opasnosti ili ratnog stanja".[806] U članu 3 te odluke kaže se da ratno predsjedništvo:

organizuje, koordinira i usklađuje aktivnosti za odbranu srpskog naroda i uspostavljanje legalnih organa vlasti opštine,

vrši sve funkcije skupštine i izvršnog organa dok se ne steknu mogućnosti da se ti organi sastanu i rade,

stvara i obezbjeđuje uslove za rad vojnih organa i jedinica u odbrani srpskog naroda,

vrši i druge poslove državnih organa ako oni nisu u mogućnosti da se sastanu.

355. Prema članku "Kozarskog vjesnika", tu je Odluku zatim prijedorski Krizni štab realizovao 15. jula 1992.[807]

356. Preimenovanje Kriznog štaba u Ratno predsjedništvo bilo je puki kozmetički zahvat. Uslijed preimenovanja nije došlo do promjena u dužnostima i obavezama Kriznog štaba ni u sastavu tog tijela – to jest, ono se, de facto, nije promijenilo.[808] Pavle Nikolić je Ratno predsjedništvo opisao kao tijelo "nadležno da organizuje, koordinira i usklađuje aktivnosti za odbranu".[809]

357. U intervjuu koji je, kao predsjednik Ratnog predsjedništva, 30. juna 1992. dao Televiziji Banja Luka, dr. Stakić je izjavio: "Planiramo u najskorije vrijeme sazvati i skupštinu, da skupština usvoji ili ne usvoji neke odluke Ratnoga predsjedništva, znači da im da potpunu legitimnost".[810]

358. "Odlukom o obrazovanju ratnih povjereništava u opštinama za vrijeme neposredne ratne opasnosti ili ratnog stanja" od 10. juna 1992. godine[811] dokinuta je Odluka o ratnim predsjedništvima. Međutim, Ratno predsjedništvo u opštini Prijedor nikad nije sprovelo Odluku o ratnim povjereništvima.[812] Članak iz "Kozarskog vjesnika" od 4. septembra 1992. ratno predsjedništvo je opisao kao izvršno, a ne savjetodavno tijelo.[813]

359. Na sjednici Skupštine opštine održanoj 24. jula 1992. godine, Skupština je potvrdila odluke Kriznog štaba i Ratnog predsjedništva.[814] Nakon što su odluke Kriznog štaba ratifikovane, prestali su se održavati sastanci Kriznog štaba odnosno Ratnog predsjedništva.[815] Pretresno vijeće konstatuje da je dr. Stakić, kao predsjednik oba tijela, bio predsjedavajući sjednice na kojoj je Skupština opštine potvrdila odluke Kriznog štaba.

5. Uloga dr. Stakića u Savjetu za narodnu odbranu

360. Osim funkcije predsjednika Kriznog štaba, dr. Stakić je imao i funkciju predsjednika Savjeta za narodnu odbranu. Rad tog tijela dodatno potvrđuje zaključak da su predstavnici civilnih vlasti, među kojima je bio i dr. Stakić, sarađivali s predstavnicima policije i vojske u vojnim pitanjima i pitanjima u vezi s logorima.

361. U zapisniku s 2. sjednice Savjeta za narodnu odbranu održane 5. maja, samo nekoliko dana nakon preuzimanja vlasti, kao članovi Savjeta navode se, među ostalima: dr. Milomir Stakić (predsjedavajući), Slavko Budimir, Slobodan Kuruzović, dr. Milan Kovačević, svi članovi Kriznog štaba, Simo Drljača (načelnik policije), Vladimir Arsić i Radmilo Zeljaja (predstavnici vojske). U zapisniku se kaže da su usvojeni sljedeći zaključci o vojnim pitanjima:

1. Zadužuje se Opštinski sekretarijat za narodnu odbranu da u saradnji sa Vojnim odsekom izvrši popunu Odreda TO i RJ 4777 u skladu sa zahtjevima rukovaoca /rukovodilaca?/ ovih jedinica.

[...]

7. Pozivaju se sve paravojne formacije i pojedinci koji nelegalno posjeduju naoružanje i municiju da isto odmah, a najkasnije do 11. maja 1992. godine do 15,00 časova predaju Stanici javne bezbjednosti Prijedor ili njenom najbližem odjelenju.[816]

362. Savjet za narodnu odbranu ponovno se sastao 15. maja 1992. pod predsjedavanjem dr. Milomira Stakića.[817] Među tačkama dnevnog reda bile su "izvršenje mobilizacije na području Opštine i pitanje statusa angažovanih snaga". Iz zapisnika se vidi da je u raspravi o tim pitanjima učestvovao dr. Stakić, zajedno s Vladimirom Arsićem, Radmilom Zeljajom i drugima.[818] Među usvojenim zaključcima bila je i odluka da se "pristupi [...] transformaciji jednog i drugog štaba teritorijalne odbrane i formira [...] jedinstvenu komandu koja će preuzeti brigu oko rukovođenja i komandovanja nad svim jedinicama koje su formirane na području Opštine".[819]

363. Dr. Stakić, dr. Kovačević, Radmilo Zeljaja i Simo Drljača bili su među prisutnima na sjednici Savjeta za narodnu odbranu održanoj 29. septembra 1992. godine.[820] U zapisniku se pominje i izvještaj o predstojećim aktivnostima vezanim za "otvoreni prihvatni centar Trnopolje" i, s tim u vezi, napomena da će Stanica javne bezbjednosti Prijedor obezbijediti pratnju konvoja.[821]

6. Uloga dr. Stakića u koordiniranju saradnje policije, vojske i političara

364. Dokazi idu u prilog zaključka da su civilne vlasti, policija i vojska u opštini Prijedor ravnopravno sarađivale kako bi pod svaku cijenu ostvarile gore navedene zajedničke ciljeve.

365. Pretresno vijeće prvo podsjeća na relevantni dio člana 9 Odluke o organizaciji i radu Kriznog štaba Prijedor u kojem se kaže:

Krizni štab ostvaruje stalnu saradnju sa vojskom Srpske Republike Bosne i Hercegovine, civilnom zaštitom i javnom bezbjednosti posredstvom starješina ovih institucija, odnosno organa, a posredstvom Izvršnog odbora Opštine i sa svim ostalim privrednim i društvenim subjektima na području Opštine..

366. I sam dr. Stakić je govorio o saradnji između civilnih i vojnih vlastiu Prijedoru. U intervjuu koji je dao za "Kozarski vjesnik" 13. januara 1993. citiraju se sljedeće njegove riječi: "Sa samom komandom naših prijedorskih jedinica saradnja je bila jako dobra".[822] U drugom intervjuu, dr. Stakić je rekao da je Krizni štab odlučio da će vojska i policija u Kozarcu deblokirati put Prijedor-Banja Luka.[823] U izvještaju o "prihvatnim centrima na području opštine Prijedor" koji je Simo Drljača sastavio "na zahtjev Komisije Centra službi bezbjednosti Banja Luka" kaže se da je vojska u Hambarinama vojno intervenisala na zahtjev Kriznog štaba.[824]

367. U intervjuu koji je dao kao predsjednik Kriznog štaba opštine Prijedor, dr. Stakić je 24. maja 1992. izjavio da je nakon oslobođenja Kozarca cijeli teritorij opštine pod kontrolom, te da je u Kozarcu i dalje u toku čišćenje jer su tamo ostali najveći ekstremisti i profesionalci.[825] Pretresno vijeće je ustanovilo da se riječ "čišćenje" često koristila za operacije koje su srpske oružane snage izvodile nakon napada na ciljana mjesta u opštini Prijedor.[826] Na pitanje o značenju tog izraza, Nusret Sivac je rekao:

Prvi put sam se sa tim izrazom susreo prateći rat u Hrvatskoj, to je malo duže vrijeme, ja sam mislio da je taj rat, da će biti pošten, da je to korektan rat, vojnik protiv vojnika rat, ali kad su mi rekli da idu u "etničko čišćenje", da idu u "čišćenje" tek sam onda vidio i shvatio što je to ustvari, to je zakon spržene zemlje, prvo opljačkati zatim zapaliti, a onda srušiti da nikad više na tim mjestima ne budu tragovi drugih civilizacija osim samo srpske. [827]

S obzirom na gore rečeno, Pretresno vijeće smatra da izraz "čišćenje" označava postupak srpskih snaga koji uključuje odvođenje onih koji su preživjeli napad u zatočeničke centre, a često i njihovo brutalno ubijanje pod izgovorom da je riječ o pripadnicima paravojnih grupa, poput muslimanskih "Zelenih beretki". Nakon takvih postupaka, uslijedila bi djela poput pljačke i paljenja kuća preživjelih, što je dovelo do toga da su cijela nesrpska sela i naselja sravnjena sa zemljom. Pretresno vijeće će za "čišćenje" dalje u engleskom tekstu naizmjenično koristiti engleske izraze "cleansing" i "mopping up".

368. Gotovo dvije godine nakon tih događaja, pukovnik Radmilo Zeljaja, jedna od ključnih vojnih ličnosti u Prijedoru, potvrdio je u intervjuu za "Kozarski vjesnik" da je u proljeće i ljeto 1992. godine postojala takva saradnja vojske, policije i civilnih vlasti.[828] Govoreći o događajima nakon napada na Hambarine, dao je sljedeći primjer za stepen saradnje u tom periodu:

I normalno je da smo tada podržali i pružili maksimalnu pomoć i u organizaciji priprema i savjetima SDS-u da prevaziđu i određene svoje probleme i da preuzme vlast. […] Ovdje moram istaći, a to je svima poznato, vrlo visok stepen saradnje vojske i milicije na ovim prostorima. Takva saradnja je uspostavljena i sa čelnim ljudima u stranci, ljudima na vlasti, kriznim štabom i svim čestitim Srbima koji su nešto značili i znače u ovom gradu.[829]

369. Prijedorski SJB je realizovao odluke, zaključke i naređenja Kriznog štaba. Ovaj zaključak se zasniva na nizu dokumenata koji ubjedljivo pokazuju koordiniranu saradnju ta dva tijela. Prvi je dokument prijedorskog SJB-a od 1. jula 1992. godine upućen Kriznom štabu. Potpisan je, a ispod potpisa piše "načelnik Stanice javne bezbjednosti, Simo Drljača". U njemu se govori o tome u kojoj mjeri je SJB uspio sprovesti razne odluke Kriznog štaba.[830] Postoje još dva dokumenta sekretara Skupštine opštine Dušana Baltića relevantna za to pitanje. U prvom dokumentu od 23. juna 1992. godine kaže se da je Krizni štab naložio Stručnoj službi Skupštine opštine da sastavi izvještaj o sprovođenju zaključaka (naređenja, odluka, rješenja, zaključaka) koji su usvojeni na sastancima Kriznog štaba.[831] Drugi, dokument od 13. jula 1992. godine, nosi naslov "Informacija o realizaciji zaključaka Kriznog štaba opštine Prijedor". U njemu se kaže: "Da bi Služba uradila Informaciju, zatražila je od zaduženih organa i pojedinaca da pismeno dostave podatke o realizaciji navedenih zaključaka Kriznog štaba za koje su zaduženi, a koji su im na vrijeme dostavljeni." U dokumentu se iznose podaci o tome u kojoj su mjeri do tog trenutka sprovedena razna naređenja.[832]

370. Charles McLeod, predstavnik Posmatračke misije Evropske zajednice (PMEZ), koji je 1992. godine posjetio Prijedor i sastao se, među ostalima, s dr. Stakićem, sjeća ga se kao osobe koja je, uz vojsku i policiju, imala kontrolu nad stvarima u Prijedoru.[833] Muharem Murselović je posvjedočio da je prijedorsku vojsku i policiju koordinirao Krizni štab, koji je bio informisan o svemu "kao vrhovni zapovjednik - jednostavno, on je koordinirao rad i policije, a i na neki način i vojska je bila u tom timu".[834] Prema iskazu svjedoka DD, dr. Stakić nije djelovao sam i nije bio jedini utjecajni čovjek. U to vrijeme nije djelovao samostalno.[835] Dakle, Pretresno vijeće se uvjerilo da je odnos između policije i Skupštine opštine bio odnos saradnje, a ne odnos potčinjenosti.[836]

371. Pretresno vijeće se uvjerilo da su 1992. godine dr. Stakić i drugi članovi Kriznog štaba neko vrijeme nosili maskirne uniforme. To, između ostalog, potvrđuje svjedočenje Slavka Budimira, nekadašnjeg člana Kriznog štaba Prijedor, koji je posvjedočio da je većina članova Kriznog štaba, uključujući dr. Stakića, jedno kraće vrijeme 1992. godine nosila uniforme i pištolje, premda to nije bilo obavezno, nego je bilo pitanje ličnog izbora.[837] Pretresno vijeće se oslanja i na pismo Sime Drljače od 17. augusta 1992. upućeno Kriznom štabu opštine Prijedor u kojem se kaže da su na zahtjev Kriznog štaba izvršene tražene provjere u vezi s materijalom za zastave i maskirne uniforme.[838] Prema evidenciji, dr. Stakić je bio među onima kojima su uzete mjere za maskirnu uniformu. Slobodan Kuruzović, kome je taj dokument pokazan u sudnici, potvrdio je da je materijal za maskirne uniforme naručen već 3. maja 1992. godine, nedugo nakon preuzimanja vlasti u Prijedoru.[839] Postoji i nekoliko video snimaka[840] na kojima se vidi dr. Stakić kako na službenoj dužnosti nosi maskirnu uniformu. Na sastanku članova Kriznog štaba i stranih novinara u augustu 1992. godine, može se vidjeti dr. Stakić u maskirnoj uniformi, čak s oružjem.[841]

372. Pretresno vijeće stoga konstatuje da su civilni članovi Kriznog štaba nosili uniforme, što dokazuje da su civilne vlasti smatrale da su ravnopravne s vojskom i policijom.

373. Pretresno vijeće je upoznato s modelom "dimnjaka" s kojim je general Wilmot, vojni vještak za odbranu, prispodobio rad raznih organa unutar jednog sistema. Iznio je teoriju da je svaki organ (tj. civilne vlasti, policija i vojska) radio u velikoj mjeri nezavisno od drugih (tj. tok informacija i linija zapovijedanja išli su vertikalno, unutar jednog "dimnjaka", a ne horizontalno, među različitim "dimnjacima"). Po njegovom mišljenju, jedini civili u vojnom "dimnjaku" bili su oni na vrhu komandnog lanca, tj. predsjednik i ministar odbrane.[842] Kad mu je predočen transkript intervjua s dr. Stakićem u kojem dr. Stakić za Krizni štab kaže "donijeli smo odluku da vojska i milicija" napadnu Kozarac,[843] general Wilmot je rekao da nije vjerovatno da je dr. Stakić vojsci izdao direktno naređenje, premda je priznao da je "možda uticao na donošenje odluke".[844] Pretresno vijeće smatra da ta analiza nije u opreci sa zaključcima Vijeća koji se, za razliku od zaključaka generala Wilmota, zasnivaju na svim raspoloživim dokazima: Krizni štab, vojska i policija ravnopravno su sarađivali u ostvarivanju zajedničkih ciljeva.

374. S tim u vezi, Pretresno vijeće takođe podsjeća na opaske Sime Drljače o saradnji između civilnih vlasti i policije. Rekao je da ta saradnja za vrijeme preuzimanja vlasti bila "zadovoljavajuća". Međutim, nakon preuzimanja vlasti "[n]ovi ljudi nisu shvatili pravilnu ulogu SJB. Pokušaj da se ona pretvori u opštinski organ koji će izvršavati naredbe civilne vlasti opštine nije bio prihvatljiv i nastali su nesporazumi". Govori i o zahtjevu političara za totalnu smjenu kadrova i postavljanje "ljudi iz SDS-a bez obzira na spremu i stručnost." I dalje kaže: "[a]ko nešto nije dobro urađeno onda se smjenjujem ja, a ne oni [kadrovi], jer su oni izvršavali moja naređenja kao i naređenja načelnika CSB B. Luke i ministra MUP-a". Naposljetku, o saradnji policije i VRS-a Simo Drljača kaže: "[z]a razliku od sadašnjih civilnih vlasti (tj. pojedinaca u toj vlasti) izuzetna je bila saradnja sa [VRS-om] kao i sa starješinskim kadrom u toj vojsci. Saradnja se odvijala u zajedničkom čišćenju terena od otpadnika, zajedničkom radu na punktovima, zajedničkoj grupi za suzbijanje narušavanja javnog reda i mira kao i u borbi protiv terorističkih grupa".[845]

375. Međutim, usprkos tim, po svemu sudeći, profesionalnim neslaganjima i normalnim nastojanjima da se zaštiti vlastita nadležnost, postoji obilje dokaza da je dr. Stakić, osim što je s njima imao profesionalne kontakte, o kojima je već bilo i još će biti riječi, privatno održavao prijateljske veze sa Simom Drljačom i pukovnikom Arsićem. Dr. Stakić se često družio s pukovnikom Arsićem, Simom Drljačom i dr. Kovačevićem.[846] Štoviše, dr. Stakić je bio dobar prijatelj dr. Kovačevića, a sa Simom Drljačom je čak igrao biljar.[847] U tim prilikama je nesumnjivo dolazilo do neslužbene razmjene informacija o događajima nakon preuzimanja vlasti.

376. Pretresno vijeće je svjesno da, osim pomenute koordinacije i saradnje na nivou opštine Prijedor, Optužnica sadrži navode o vertikalnoj koordinaciji i saradnji među organima Srpske Republike Bosne i Hercegovine. U vezi s tim, Pretresno vijeće konstatuje da nema dokaza, ili ih ima vrlo malo, o kontaktima između političara na opštinskom nivou i onih na regionalnom i republičkom nivou.[848] Izvedeni dokazi nisu dovoljni da bi Pretresno vijeće na osnovu njih moglo donijeti zaključak o tačnoj prirodi ili stepenu te navodne saradnje.[849]

7. Uloga dr. Stakića u vezi sa zatočeničkim objektima

377. Pretresno vijeće konstatuje da je Krizni štab, na čelu s dr. Stakićem, odgovoran za osnivanje logora Omarska, Keraterm i Trnopolje te da je, kao što je već rečeno, između Kriznog štaba, kasnije Ratnog predsjedništva, i pripadnika policije i vojske postojala koordinirana saradnja u upravljanju logorima. Uloga Kriznog štaba sastojala se u nadgledanju bezbjednosti u logorima, donošenju odluka o produženju pritvora građana Prijedora, osiguravanju prijevoza i potrebnog goriva za premještanje zatvorenika iz logora u logor ili van teritorije pod srpskom kontrolom, te koordiniranju dostave hrane za zatočenike.

378. U intervjuu za britansku televizijsku ekipu krajem 1992. ili početkom 1993. godine dr. Stakić sam kaže da su "prihvatne centre" osnovale civilne vlasti u Prijedoru: "Ta mjesta kao što su Omarska, Keraterm i Trnopolje bili su jedna nužnost u datom trenutku i formirani su po odluci civilne vlasti u Prijedoru".[850]

379. Dana 31. maja 1992., načelnik SJB-a Prijedor Simo Drljača naredio je da se otvori zatočenički objekt u Omarskoj i naveo da je naređenje izdato "u skladu sa Odlukom Kriznog štaba".[851]

380. S tim u vezi treba pomenuti dva izvještaja srpske policije o situaciji u opštini Prijedor u periodu na koji se odnosi Optužnica. U jednom izvještaju se govori o učešću Kriznog štaba u osnivanju sva tri logora:

U cilju rješavanja nastalog problema [veliki broj zarobljenih pripadnika neprijateljskih formacija i drugih lica koja su se zatekla u zonama oružanih sukoba, te ljudi koji su zatražili pomoć i zaštitu] Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se u naselju Trnopolje organizuje prihvat i smještaj za lica koja traže zaštitu, a da se ratni zarobljenici radi obrade zadržavaju u objektu RO "Keraterm" u Prijedoru, odnosno u upravnoj zgradi i radionici RŽR u Omarskoj.[852]

381. Drugi dokument[853] govori o u zaključku Kriznog štaba "o zaduženju komande Regije da obezbijedi kamp u Trnopolju". G. Kuruzović, nekadašnji komandant logora Trnopolje, potvrdio je da je TO, koji je prvobitno bio zadužen za objezbjeđenje, zamijenjen vojnicima mjesne 43. brigade na osnovu odluke Kriznog štaba od 10. juna 1992. godine.[854]

382. U pismu Sime Drljače od 4. augusta 1992. upućenom CSB-u Banja Luka pominje se odluka Ratnog predsjedništva da preuzme obezbjeđenje logora Omarska i Keraterm od policije. U relevantnom dijelu pisma se kaže:

Na području Opštine postoje dva sabirna centra za zarobljenike i jedan za izbjeglo civilno stanovništvo. Mimo uobičajene prakse kompletno obezbjeđenje ovih centara preuzela je milicija. Na tim poslovima dnevno se angažuje oko 300 (tristotine) pripadnika milicije. Na sjednici ratnog predsjedništva donesena je odluka da vojska preuzme ove poslove do 31.07. 1992. godine, a da se broj pripadnika milicije znatnije smanji. Obzirom da vojska nije još preuzela niti hoće da preuzme ove obaveze od Ministarstva za unutrašnje poslove i [CSB] Banja Luka zatraženo je da se do daljneg ne ide na proces smanjivanja milicije.[855]

383. Ta odluka Ratnog predsjedništva pominje se i u ranijoj depeši Sime Drljače od 1. augusta 1992. godine upućenoj MUP-u Srpske Republike BiH i CSB-u Banja Luka. U depeši se kaže da je 24. jula 1992. "ratno predsjedništvo Skupštine opštine Prijedor [...] donijelo odluku br. 01-023-59/92 prema kojoj je trebalo da se broj pripadnika rezervne milicije znatnije smanji, a da obezbjeđenje prihvatnih centara 'Keraterm', Trnopolje i 'Omarska' preuzme vojska. Ta odluka je trebalo da se realizuje do 31. 07. 1992. godine".[856] U nastavku depeše kaže se da je vojska odbila preuzeti dužnost u tim centrima, u kojima svakoga dana radi 300 policajaca, i da SJB ne može realizovati Odluku o smanjenju broja rezervnog sastava policije sve dok vojska ne preuzme obaveze "u skladu sa ranijim dogovorima i odlukama".

384. O ulozi Kriznog štaba u koordiniranju obezbjeđenja logora govori se i u gorepomenutim dokumentima koje je sakupila srpska policija. U sljedećim paragrafima izvještaja koji je sastavio Simo Drljača ističe se uloga Kriznog štaba u vezi s logorima Keraterm i Omarska. Zbog važnosti tih informacija, paragrafi su citirani u cijelosti:

Pored toga što su muslimanski ekstremisti pružili žestok oružani otpor i bezočno se razračunavali i sa pripadnicima svoga naroda koji su odbili ući u borbu protiv Srpskih snaga. Lokalna vlast, vojska pa ni milicija nije bila spremna za ovakav razvoj događaja do kraja vjerujući u miran i civilizovan dogovor naroda, tako da se pojavio problem smještaja, čuvanja i tretmana zarobljenih lica. U takvoj situaciji Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se za smještaj zarobljenih lica iskoriste prostorije RO "Keraterm" u Prijedoru pod nadzorom radnika SJB i vojne policije Prijedor.

[...]

Operativna obrada je započela u objektu "Keraterm" u Prijedoru u koji je vojska na početku sukoba privela oko 600 lica.

Međutim, oružani sukobi su se proširili i na druga područja opštine, naglo se povećavao broj zarobljenih lica pa je bilo očito da uslijed malih kapaciteta ovog objekta ali i zbog bezbjednosnih razloga nije uputilo dalje zadržavanje zarobljenih u navedenom objektu. Zbog navedenog Krizni štab opštine Prijedor je odlučio da se svi zarobljenici iz objekta "Keraterm" u Prijedoru premjeste u prostorije upravne zgrade i radionice RŽR u Omarskoj, gdje bi mješoviti timovi operativnih radnika nastavili započetu obradu […] Istom odlukom objekat je stavljen pod nadzor milicije i vojske, tako da je milicija dobila zadatak neposrednog fizičkog obezbjeđenja, a vojska je preuzela dubinsko obezbjeđenje u vidu dva prstena i miniranja mogućih pravaca bjekstva zarobljenika.

[...]

Istom odlukom Kriznog štaba je regulisano da se objekat "Keraterm" u Prijedoru koristi isključivo kao prolazni te da se u istom vrši samo prva selekcija privedenih, obzirom da zbog skučenih kapaciteta to nije izvodljivo u SJB Prijedor.

[...]

Istražni centar ratnih zarobljenika u Omarskoj, kao i prolazni objekat "Keraterm" neposredno obezbjeđuju radnici milicije u skladu sa Odlukom Kriznog štaba, obzirom da je ocijenjeno da zbog brojnosti mjesta, prostora na kojima se vode oružani sukobi, vojska nema dovoljno snaga da preuzme i te objekte. [857]

385. Osim što je koordinirao obezbjeđenje logora, iz dokumentarnih dokaza se vidi da je Krizni štab zabranio oslobađanje zatočenika iz logora i spriječio njihov povratak u Prijedor.

386. U pismu Stručne službe Skupštine opštine Prijedor od 23. juna 1992. upućenom Simi Drljači[858] pominje se Zaključak Kriznog štaba br. 02-111-108/92 "o zabrani puštanja zarobljenika".[859] Takozvani "dokument o potvrđivanju", koji se mora pripisati dr. Stakiću kao predsjedniku Skupštine opštine, koji potvrđuje odluke Kriznog štaba na čijem čelu je bio on sam, sadrži još "zaključaka" o zatvorenicima u tim logorima.[860] Skupština opštine je 31. maja 1992. godine usvojila zaključak o zabrani "vraćanja zarobljenika u Trnopolje i Prijedor". Dana 23. juna 1992. usvojila je zaključak o odbijanju "zahtjeva Dauti Muhrema za povratak u Stari Grad".[861] Dana 2. jula 1992., Krizni štab je usvojio zaključak o "zabrani pojedinačnog puštanja lica iz Trnopolja, Omarske i Keraterma".[862]

387. Odluka Kriznog štaba od 2. juna 1992. "o oslobađanju lica iz zarobljeništva" pokazuje da je Krizni štab učestvovao u određivanju smjernica za daljnje zatočenje ili puštanje zatočenika. U njoj se kaže da zatvorenici mogu biti oslobođeni potpisom komandanta logora ili potpisom načelnika Stanice javne bezbjednosti.[863] Na ovoj odluci je originalni potpis"SMilomir" napisan mastilom koji se arhivira. Vještak za rukopis zaključio je da nema naznaka simuliranja ili iskrivljavanja, te da je moguće da je autor potpisa koji služi za upoređivanje potpisao i ovu odluku.[864]

388. Krizni štab na čelu s dr. Stakićem učestvovao je i u snabdijevanju hranom policije i zatvorenika u logoru. Krizni štab je 12. juna usvojio zaključak "o nastavku s radom pozadinske baze u Č. Polju i obezbjeđenje ishrane za izbjeglice i zatvorenike".[865] Pretresno vijeće se takođe poziva na ranije pomenuti dokument u kojem se pominje sastanak članova Kriznog štaba i vojske kojem su prisustvovali predstavnici pozadinske baze u Čirkin Polju, nakon kojeg je dotična baza preduzela mjere "na planu cjelovitog materijalnog obezbjeđenja pripadnika jedinica Srpske vojske na području opštine, pripadnika milicije i obezbjeđenja hranom zatvore u Keratermu i Omarskoj".[866]

389. Zaključak Pretresnog vijeća da je Krizni štab upravljao i vršio nadzor nad logorima zasniva se i na svjedočenju Edwarda Vulliamyja, britanskog novinara, koji je sa svojom televizijskom ekipom u augustu 1992. godine pokušao ući u logor Omarska. Po dolasku u Prijedor 5. augusta otišli su ravno u "civilni centar" gdje ih je dočekao načelnik policije Simo Drljača. U sobi za sastanke na spratu, upoznali su ih sa članovima "Kriznog štaba",[867] tj. dr. Milomirom Stakićem, njegovim zamjenikom, dr. Kovačevićem, pukovnikom Vladimirom Arsićem i Simom Drljačom.[868] Nakon kratkih uvodnih napomena dr. Kovačevića i dr. Stakića, pukovnik Arsić se obratio novinarima i sugerisao im da umjesto logora Omarska posjete logor Manjača. Rekao je da Manjača spada pod njegovu nadležnost i da mogu odmah krenuti u logor. Kada su oni ustrajali u namjeri da odu u Omarsku, pukovnik Arsić im je dao do znanja da će morati tražiti dozvolu od civilnih vlasti i pokazao u dr. Kovačevića i dr. Stakića.[869]

390. U video snimku vijesti se za pukovnika Vladimira Arsića kaže da je demantovao da vojska ima ikakve veze sa sabirnim centrom u Trnopolju i istražnim centrom u Omarskoj, te rekao da su oni isključivo u nadležnosti opštinskih civilnih vlasti.[870]

391. Premda Pretresno vijeće ne pridaje veliku težinu člancima i novinskim izvještajima, primjećuje da se u sredstvima javnog informisanja često pominjala činjenica da civilne vlasti imaju izvjesnu ulogu u radu i svakodnevnom vođenju logora. Na video traci pod naslovom "Zločini počinjeni u Omarskoj" Penny Marshall kaže: "Rečeno nam je da Omarska nije pod kontrolom vojske, da su ovi zatvorenici pod nadležnošću civilnih vlasti i lokalne milicije".[871]

392. U jednom intervjuu, dr. Stakić priznaje da su zatočenici u logoru Trnopolje bili uglavnom Muslimani.[872] Kadamu je postavljeno pitanje u vezi s izvještajima u zapadnoj štampi o ubijanju ljudi u Omarskoj, dr. Stakić je rekao da je bilo slučajeva da su zatočenici umrli, ali da nije bilo prijava o ubistvima:

Bilo je slučajeva, jer me upoznalo, upoznao šef službe kojoj, pod čijim se rukovodstvom sve odvijalo, smrtnih slučajeva koji su, imaju dokumentaciju ljekarsku o smrti, a ne o ubistvu.[873]

Za ljude u logoru Omarska koji su bili vidljivo ranjeni i povrijeđeni, dr. Stakić kaže da su te povrede zadobili u borbenim dejstvima, prije dolaska u logor. Tvrdi da nije upoznat s maltretiranjem i fizičkim nasiljem u samim logorima. Dr. Stakić kaže: "Naš stav je bio zvanične vlasti, da ne smije biti [...] nikakvog maltretiranja."[874]

393. U intervjuu koji je dao u januaru 1993., dr. Stakić kaže da logori nisu bili strogo čuvani, da nije bilo ograda ni minskih polja. Rekao je da nema tačne podatke o broju ubijenih i nestalih:

U toku rata mnogi su prebjegli preko Kozare, bježali su iz ovih prihvatnih centara. Jer to nisu bili logori, nisu imali utvrđenja, nisu imali bodljikave žice ni struje ni minskih polja. Čuvalo ih je po dvadesetak stražara i u pravom smislu riječi mi nemamo podatke o broju poginulih i nestalih, međutim cifra od pet hiljada, to kad čovjek čuje treba da se prihvati na stolici. Ta cifra nije ni deseti dio tog koju ste iznijeli.[875]

394. Prema iskazu Slobodana Kuruzovića, svi članovi Kriznog štaba znali su za postojanje i rad logora Trnopolje.[876] On je posvjedočio da se za masakr u prostoriji 3 u logoru Keraterm znalo.[877] Što se tiče događaja u logoru Omarska, rekao je da pojedinosti nisu izašle na vidjelo tokom ljeta 1992. godine, nego tek kasnije.[878] U pogledu toga jesu li članovi Kriznog štaba znali za zločine poput masakra u sobi 3 u logoru Keraterm, g. Kuruzović je rekao da su civilne vlasti morale znati za to. Kada su ga tokom svjedočenja pitali:

Da li je bilo ko u Kriznom štabu pokušao da preduzme neke mjere kako bi se spriječilo da se nešto takvo ponovo desi? Jesu li sprovođene istrage? Da li su se podnosili izvještaji nadležnim licima, bilo u vojsci ili policiji, bilo javnom tužiocu ili istražnom sudiji?

Slobodan Kuruzović je odgovorio:

Ja, ovaj, ne znam da li je o tome raspravljano na Kriznom štabu, ovaj, nisam slušao to, nisam bio, ali pretpostavljam da da, pretpostavljam da to nije moglo proći neprimijećeno kad je Krizni štab donosio ovakve odluke koje se odnose na hranu, vodu, mobilizaciju, kontrolu saobraćaja, auta, uzetih auta, itd. Ne vjerujem da je propustio šansu, ovaj [...] da zatraži izvještaje o tome i tim svim događajima i da je najvjerovatnije tražio ispitivanje i učešće i suda, ovaj, jer tu se radilo o, u Keratermu, ovaj, koliko ja znam, o civilima, a za civile je nadležna ova civilna vlast i ne vjerujem da se propustila šansa da se, ovaj, o tome donese neka odluka i da se izvrši istraga, pretpostavljam da je tako nešto traženo.[879]

395. Pretresno vijeće konstatuje da je 1992. godine Simo Drljača bio u logoru Omarska i u logoru Manjača.[880] Pretresno vijeće, međutim, na osnovu dokaza koje su izvele strane u postupku ne može van svake razumne sumnje zaključiti da je dr. Milomir Stakić ikad bio u logoru. Vijeće se moglo uvjeriti samo u to da je logor Omarska sredinom ili krajem jula 1992. godine posjetila delegacija iz Banje Luke u pratnji nadležnih predstavnika vlasti opštine Prijedor.

396. Prema iskazu svjedoka optužbe g. Sivca delegacija je s konvojem vozila stigla oko podneva. U delegaciji su bili Drljača, Vokić, Brđanin i njegovi saradnici, grupa novinara, te političari iz Prijedora, među kojima su bili Kovačević, dr. Stakić, Srdić, Mišković, Andžić i Zeljaja, kao predstavnik vojske. Sivac je u više navrata potvrdio da je u delegaciji vidio dr. Stakića.[881] Prema njemu, dr. Stakić je bio u grupi koja je ušla u upravnu zgradu malo poslije glavnine delegacije i zaputila se prema garaži.[882] Zatvorenici su poredani ispred zgrada i natjerani da pjevaju četničke pjesme.[883] Dva svjedoka odbrane, Nada Markovska i Čedo Vuleta, potvrdili su određene pojedinosti iz Sivčevog iskaza, poput približnog vremena i trajanja posjeta, dolaska automobila, ulaska delegacije u upravnu zgradu i činjenice da su zatvorenici poredani i natjerani da pjevaju četničke pjesme.[884]

397. Ta tri iskaza se, međutim, ne slažu u pogledu broja i identiteta članova delegacije, broja automobila i toga kojim putem je delegacija ušla u zgradu. Prema Nadi Markovskoj, u delegaciji su bili g. Župljanin, g. Simo Drljača, g. Brđanin i g. Mrkić.[885] Delegacija se dovezla u nekoliko automobila i cijela ušla u upravnu zgradu istim putem, tj. na glavni ulaz. Čedo Vuleta, koji je, prema vlastitom svjedočenju, tada radio upravo na mjestu kamo je došla delegacija i vidio je sve automobile koji su došli, izjavio je da se delegacija dovezla u dva automobila i da je u njoj bilo sedam-osam ljudi, među kojima je prepoznao g. Radića i g. Drljaču, te da su s delegacijom došla dva-tri naoružana pratioca. [886]

398. Međutim, najvažnije neslaganje između iskaza svjedoka Tužilaštva i iskaza dvaju svjedoka odbrane je navodno prisustvo dr. Stakića u delegaciji. Oboje, i gđa Markovska i g. Vuleta, izjavili su da ga toga dana nisu tamo vidjeli, premda su imali dobar pogled i misle da se sjećaju svih članova delegacije.[887] U vezi s tim, Pretresno vijeće ne isključuje mogućnost da optuženi nije bio dio glavne grupe delegacije, nego da je došao kasnije u zasebnom automobilu i stigao do prostorije za sastanke, a da ga dvoje svjedoka odbrane nije zapazilo.

399. Pretresno vijeće ni najmanje ne sumnja u vjerodostojnost g. Sivca. Prilikom izbornog predočavanja radi prepoznavanja u sudnici,[888] Pretresno vijeće je zaključilo da je svjedok bez poteškoća identifikovao dr. Stakića. Međutim, dokazi odbrane ne dopuštaju Pretresnom vijeću da van razumne sumnje zaključi da je dr. Stakić uistinu bio u delegaciji koja je toga dana posjetila logor Omarska. Ne može se isključiti da se g. Sivcu, koji je bio na izvjesnoj udaljenosti od članova delegacije, samo učinilo da je vidio dr. Stakića, premda je još uvijek uvjeren da je vidio tu poznatu osobu. Zbog postojanja sumnje, ocjena mora ići u prilog optuženom.

400. Ovaj pojedinačan događaj koji nije do kraja razjašnjen uopšte ne utiče na ocjenu Pretresnog vijeća da je dr. Stakić ne samo znao za postojanje logora nego i aktivno učestvovao u njihovom osnivanju i vođenju.

401. Iz gorenavedenih razloga, Pretresno vijeće se uvjerilo da je dr. Stakić znao da su u logorima zatočeni nesrbi na diskriminacijskoj osnovi i da su nad njima u logorima vršeni zločini koji su se mogli predvidjeti.

8. Uloga dr. Stakića u vezi s deportacijama

402. Pretresno vijeće će prvo govoriti o izjavama samog dr. Stakića, uzetim uglavnom iz intervjua koje je on dao stranim novinarima, o "masovnom egzodusu" nesrpskog stanovništva iz opštine Prijedor.

403. U intervjuu za ekipu britanske televizije, dr. Stakić je potanko objasnio metode pružanja pomoći onima "koji [su] izrazi[li] želju" da odu s tog područja i kamo bi mogli otići. Govoreći o Trnopolju, dr. Stakić je rekao da su organizovali besplatne autobuse i voz za one koji žele otići u centralnu Bosnu "da ne bi bilo onog genocida za koji smo i proglašeni u Evropi". U nastavku je rekao: "Bolje da otputuju pa sutra kad prestane rat... Dio onih koji se bude htio vratiti ovamo, moći će se i vratiti."[889] Na pitanje o navodnom etničkom čišćenju, dr. Stakić je odgovorio da nastoje ljudima obezbijediti papire i dobar odlazak na njihovu želju i zahtjev. Govorio je o određenom broju Muslimana koji su još uvijek u Prijedoru i rade u javnom sektoru i privredi. Rekao je da ih većina odlazi dijelom iz političkih i ekonomskih[890] razloga. Rekao je da je Trnopolje zvanično zatvoreno sredinom septembra 1992. godine i da su ljudi iz Trnopolja u organizaciji Međunarodnog Crvenog krsta prebačeni u Karlovac.[891]

404. Pretresno vijeće se uvjerilo da je dr. Stakić lično vidio muškarace i žene muslimanske i hrvatske nacionalnosti kako ispred zgrade SUP-a u dugačkim redovima čekaju dozvolu da odu iz opštine.[892]

405. Osim toga, u nekoliko dokumenata Kriznog štaba se izričito pominju nesrbi koji bježe iz opštine. Naprimjer, postoje dvije odluke Kriznog štaba kojima se reguliše dodjeljivanje Srbima imovine koja je pripadala Muslimanima i Hrvatima. U prvom dokumentu se kaže da će se sva pokretna i nepokretna imovina "koja je pripadala muslimanskom, hrvatskom i drugom stanovništvu kao i srpskom stanovništvu koje je napustilo područje opštine Prijedor i koje se nije odazvalo na poziv o opštoj mobilizaciji na području Prijedor" proglasiti državnom svojinom i staviti na raspolaganje opštini Prijedor.[893] Drugi dokument je nacrt obrasca odluke s predviđenim potpisom dr. Milomira Stakića u kojem se utvrđuju kriteriji za dodjelu nekretnina koje su proglašene "državnom [...] imovinom" "srpskom stanovništvu sa područja opštine Prijedor, porodicama palih boraca i srpskom stanovništvu koje se doseljava iz ratom zahvaćenih područja".[894]

406. Pretresno vijeće se oslanja i na iskaz Charlesa McLeoda, predstavnika Posmatračke misije Evropske zajednice (PMEZ) koji je došao u Prijedor krajem augusta 1992. godine. McLeod se između ostalih predstavnika civilne vlasti sastao sa dr. Stakićem i stekao utisak da "službena verzija događaja" ne odgovara stanju na terenu. Mjesec dana ranije bio je svjedok prijelaza 9.000 ljudi u Hrvatsku kod Karlovca.[895] Jedan od političara s kojima se sastao bio je dr. Stakić. Gopsodin McLeod još uvijek ima detaljne bilješke s tog sastanka.[896] Nakon što je, među ostalima, razgovarao s dr. Stakićem, McLeod je, usprkos uvjeravanjima predstavnika, zaključio da vlasti sistematski protjeruju stanovništvo muslimanske nacionalnosti služeći se svim raspoloživim sredstvima. U relevantnom dijelu bilješki McLeoda iz tog vremena piše:

42. Zaključak. Vlasti insistiraju da djeluju u najboljem interesu svih ljudi u njihovom kraju, i da nemaju želju da se otarase muslimanskog stanovništva, međutim ovo jednostavno ne odgovara onome što u stvari rade. Imajući to u vidu, veoma je teško izvlačiti zaključke na osnovu toga što je rečeno.

43. Zaključak koji se može izvući iz onoga što smo vidjeli je da muslimansko stanovništvo nije poželjno, i da se sistematski istjeruje svim raspoloživim sredstvima. [897]

407. Pretresno vijeće se, nadalje, uvjerilo da je dr. Stakić nekoliko puta dobio konkretne obavijesti o zločinima koji su počinjeni nad nesrbima u opštini i o tome da mnogi od njih bježe. Kada je svjedokinja Z u ljeto 1992. godine odlučila otići iz opštine Prijedor obratila se dr. Stakiću za pomoć, vjerujući da joj svojim utjecajem može pomoći pri dobivanju potrebne dozvole. Kada joj je dr. Stakić rekao da, kao i svi drugi, ode u zgradu SUP-a, pobunila se da su redovi za takvu dozvolu dugački. Odvela ga je do prozora da vidi redove ispred zgrade SUP-a.[898]

408. Naposljetku, Pretresno vijeće upućuje na deprimantne riječi iz depeše koju je Komanda 1. krajiškog korpusa 22. augusta 1992. godine poslala Komandi Operativne grupe Prijedor i u kojoj se kaže da su za "nepotrebno prosutu krv Muslimana" odgovorne civilne i vojne vlasti u Prijedoru:

Sigurno je jedno: nepotrebno prosuta krv Muslimana već počinje da nam se sveti. Postoji informacija, Muslimani su istjerani iz Prijedorske opštine i oni koji su prebegli, a ranije nisu radili ništa protiv Srpske Republike, sada u Hrvatskoj prihvataju oružje i idu u rat protiv nas. Nekolicina takvih zarobljena je u Gradačcu. Osim toga, Muslimani isterani ili pobegli iz Prijedora u Hrvatskoj nasrću na sve što je srpsko i Srbi u Hrvatskoj u njima sada imaju fanatične neprijatelje, koje su im "darovali" prijedorski civilni i vojni organi.[899]


III. INDIVIDUALNA KRIVIČNA ODGOVORNOST DR. MILOMIRA STAKIĆA ZA INKRIMINISANA KRIVIČNA DJELA – MJERODAVNO PRAVO I ZAKLJUČCI

A. Opšta načela tumačenja mjerodavnog prava

409. U ovom dijelu Presude Pretresno vijeće će iznijeti svoje tumačenje relevantnog prava. Vijeće će se ograničiti na tumačenje prava u onoj mjeri u kojoj je to potrebno kako bi se osigurao temelj za utvrđivanje činjeničnih pitanja koja su Vijeću predočena. Pretresno vijeće se prilikom tumačenja i primjene relevantnog prava pridržavalo, između ostalog, sljedećih načela:

410. Kao prvo, Pretresno vijeće je pravo tumačilo u skladu sa Statutom Međunarodnog suda i Pravilnikom o postupku i dokazima. Pritom je na umu imalo kontekst u kojem je Statut usvojen, a osobito Rezoluciju 827 (1993), kojom se osniva Međunarodni sud na osnovu glave VII poglavlja Povelje Ujedinjenih nacija.

411. Kao drugo, Pretresno vijeće je pažljivo razmotrilo Izvještaj generalnog sekretara u skladu s paragrafom 2 Rezolucije 808 (1993) Savjeta bezbjednosti,[900] u kojem stoji da "primjena načela nullum crimen sine lege nalaže da Međunarodni sud primjenjuje pravila međunarodnog humanitarnog prava koja su van svake sumnje postala dio običajnog prava".[901] Uzevši to kao zadani okvir Pretresno vijeće primjećuje da, iako norme sadržane u članovima 2 do 5 Statuta odražavaju međunarodno običajno pravo, neke od njih su takođe prvenstveno zasnovane na raznim konvencijama. Vijeće je stoga smatralo prikladnim relevantne konvencije tumačiti u skladu s opštim pravilima tumačenja međunarodnih ugovora, navedenim u članovima 31 i 32 Bečke konvencije o pravu međunarodnih ugovora od 23. maja 1969.[902]

412. Kao treće, Pretresno vijeće je svjesno toga da su od 1992. godine i materijalno međunarodno krivično pravo i humanitarno pravo zabilježili određeni razvoj. Zbog toga je bilo vrlo oprezno prilikom tumačenja relevantnih pravila i pažljivo je ocjenjivalo da li je određena pravna norma predstavljala mjerodavno pravo u vrijeme počinjenja krivičnih djela za koja se tereti. Drugačije postupanje moglo bi dovesti do kršenja fundamentalnog načela prema kojem se materijalno krivično pravo ne može primjenjivati retroaktivno.

413. Kao četvrto, a što je već rečeno, Pretresno vijeće je svjesno toga da neke od normi navedenih u članovima 2 do 5 Statuta proizlaze iz konvencija koje su nastale u raznim vremenima i u različitim kontekstima. Pretresno vijeće naglašava da odredbe Statuta ne čine koherentni zatvoreni sistem normi i da se, za razliku od onog što se može normalno pretpostaviti u kontekstu kodifikacije materijalnih krivičnopravnih normi u nacionalnim sistemima, norme navedene u članovima 2 do 5 moraju tumačiti u odnosu na njihov specifični istorijski i kontekstualni okvir. Iz toga slijedi da Pretresno vijeće mora biti izrazito oprezno kada primjenjuje sistemski pristup tumačenju ili zaključke izvodina temelju principa a contrario, što je uobičajeni korak u tumačenju nacionalne kodifikacije prava. Istu sintagmu u nacionalnom kodeksu materijalnih krivičnih normi u pravilu valja tumačiti na isti način, čak i kad se kontekst razlikuje. Međutim, takva sistematična interpretacija ne može se automatski primjenjivati i nije uvijek prikladna kada se tumače relevantne odredbe Statuta.

414. Kao peto, prilikom tumačenja relevantnih materijalnih krivičnih normi iz Statuta Pretresno vijeće je koristilo postojeće odluke međunarodnih sudova, pri čemu su prvenstveni izvor predstavljale presude i odluke ovog Suda i Suda za Ruandu, a osobito one Žalbenog vijeća. Pretresno vijeće se kao sekundarnim izvorom rukovodilo praksom Nirnberškog[903] i Tokijskog[904] suda, sudova uspostavljenih na temelju Zakona br. 10 savezničkog Kontrolnog savjeta[905] i Suda za Istočni Timor.[906]

415. I kao šesto, Pretresno vijeće je ograničeno Optužnicom i ne može davati pravne ocjene činjenica koje Optužnicom nisu obuhvaćene, što bi bilo moguće u drugim pravnim sistemima. Osim toga, Pretresno vijeće primjećuje da se za neka krivična djela, za koja se tereti kao za progon (tačka 6), takođe tereti i posebno, naime za ubistvo (tačka 3), deportaciju (tačka 7) i druga nehumana djela (tačka 8). Međutim, mučenje i silovanje terete se samo u okviru progona, a ne i u posebnim tačkama. Za zatvaranje se uopšte ne tereti, a za istrebljenje se tereti posebno, a ne kao za djelo koje predstavlja progon. Pretresno vijeće te optužbe obavezuju, tako da će Vijeće pokušati pronaći sistematičniji pristup kada se bude bavilo pitanjem da li treba izreći kumulativne osude.

416. Pretresno vijeće se izričito distancira od tvrdnje odbrane da prilikom tumačenja materijalnih krivičnopravnih postavki iz Statuta valja primjenjivati načelo in dubio pro reo.[907] Budući da je to načelo primjenjivo u vezi s činjeničnim, a ne pravnim zaključcima, Pretresno vijeće ga nije uzimalo u obzir u svojem tumačenju prava.

B. Vidovi učešća: članovi 7(1) i 7(3) Statuta

417. Optuženi dr. Milomir Stakić tereti se u svim tačkama Optužnice na osnovu cijelog člana 7(1) Statuta. U članu 7(1) Statuta stoji sljedeće:

Osoba koja je planirala, poticala, naredila, počinila ili na drugi način pomogla i podržala planiranje, pripremu ili izvršenje krivičnog djela navedenog u članovima 2 do 5 ovog Statuta individualno je odgovorna za to krivično djelo.

418. Pretresno vijeće podsjeća na svoju Odluku po prijedlogu za donošenje oslobađajuće presude na osnovu pravila 98bis utoliko što je optuženi oslobođen optužbe za podsticanje iz tačaka 3 do 8.[908]

419. Uz krivičnu odgovornost prema članu 7(1) Statuta, optužba tvrdi da dr. Milomir Stakić u odnosu na sve tačke Optužnice snosi i krivičnu odgovornost nadređenog[909] u smislu člana 7(3) Statuta.

420. U članu 7(3) Statuta Međunarodnog suda stoji sljedeće:

Činjenica da je neko od djela navedenih u članovima 2 do 5 ovog Statuta počinio podređeni ne oslobađa njegovog nadređenog krivične odgovornosti ako je nadređeni znao ili je bilo razloga da zna da se podređeni sprema počiniti takva djela ili da ih je već počinio, a nadređeni nije poduzeo nužne i razumne mjere da spriječi takva djela ili kazni počinioce.

1. Mjerodavno pravo

(a) Počinjenje

421. S obzirom na činjenicu da tužilac svoje optužbe temelji prvenstveno na konceptu udruženog zločinačkog poduhvata kao jedne od definicija "počinjenja", Pretresno vijeće će se prvo osvrnuti na udruženi zločinački poduhvat.

(i) Argumenti strana

a. Optužba

422. Optužba u Optužnici kvalifikuje riječ "počinio" i navodi sljedeće: "Upotrebom riječi ‘počinio’ u ovoj optužnici tužilac ne želi da sugeriše da je optuženi fizički izvršio bilo koji od zločina za koje se on tereti lično".[910] Optužba tvrdi da se termin "počinio" u članu 7(1) odnosi na navodno sudjelovanje optuženog u udruženom zločinačkom poduhvatu u svojstvu saizvršioca.[911] Optužba navodi da je dr. Stakić individualno krivično odgovoran po svim tačkama Optužnice zato što je bio učesnik udruženog zločinačkog poduhvata za počinjenje tih zločina, odnosno zato što su "ti zločini bili prirodne i predvidive posljedice ostvarivanja zajedničkog cilja udruženog zločinačkog poduhvata, a Milomir Stakić je bio svjestan da su ti zločini moguća posljedica ostvarivanja udruženog zločinačkog poduhvata".[912]

423. Optužba tvrdi da su u dosadašnjoj praksi Međunarodnog suda prepoznate tri specifične kategorije udruženog zločinačkog poduhvata i iznosi stav da, iako se mens rea mijenja, objektivni uslovi za sve tri kategorije ostaju isti. Prema mišljenju optužbe, riječ je o sljedećim uslovima:

(1) dvije ili više osoba na neki način zajedno sudjeluju u počinjenju krivičnog djela,

(2) postojao je zajednički plan, nakana ili cilj koji predstavlja ili uključuje počinjenje jednog ili više krivičnih djela predviđenih Statutom, i

(3) optuženi je učestvovao u ostvarenju zajedničkog plana, nakane ili cilja i na taj način je bio u odnosu i povezan s počinjenjem jednog od krivičnih djela predviđenih Statutom.[913]

424. Optužba nadalje tvrdi da je uslov za prvu kategoriju udruženog zločinačkog poduhvata namjera optuženog da počini neko određeno krivično djelo, kao i to da su tu namjeru dijelile sve osobe koje su sudjelovale u njegovom počinjenju.[914]

425. Po mišljenju optužbe, uslov za drugu kategoriju udruženog zločinačkog poduhvata jeste da je "optuženi znao za sistem zlostavljanja zatvorenika te da je imao namjeru pridonijeti promicanju tog zajedničkog usklađenog sistema zlostavljanja".[915]

426. Za treću kategoriju udruženog zločinačkog poduhvata optužba tvrdi da je optuženi morao imati "namjeru da učestvuje, odnosno da pridonese promicanju zajedničke zločinačke aktivnosti ili plana, nakane ili cilja dotičnih osoba, te da doprinese udruženom zločinačkom poduhvatu ili u svakom slučaju počinjenju krivičnog djela od strane grupe".[916] Uz to optužba iznosi stav da "odgovornost za neko krivično djelo, koje se razlikuje od onog oko kojeg je postignut sporazum u okviru zajedničkog plana, nakane ili cilja, može u okolnostima konkretnog predmeta postojati ako je bilo predvidivo da bi takvo krivično djelo mogao počiniti jedan ili više sudionika udruženog zločinačkog poduhvata, a optuženi je spremno pristao na takav rizik".[917] U svom Odgovoru na Završni podnesak odbrane optužba tvrdi da se razmatranje Pretresnog vijeća u predmetu Krnojelac o uslovu postojanja mens rea za "osnovni oblik" (prva i druga varijanta) udruženog zločinačkog poduhvata ne može primijeniti na "širi oblik" (treća varijanta),[918] te da – u skladu s ustaljenom sudskom praksom[919] – u okviru tog "šireg" oblika udruženog zločinačkog poduhvata optuženi ne mora imati istu mens rea kao izvršilac.

427. Optužba stoga u vezi sa svim tačkama Optužnice tereti sve tri kategorije udruženog zločinačkog poduhvata.

b. Odbrana

428. Odbrana tvrdi da je teorija udruženog zločinačkog poduhvata konstrukt koji je iznjedrila sudska praksa, a koji se koristi da bi se proširilo značenje termina "počinio" iz člana 7(1) Statuta, te je stoga valja koristiti oprezno i restriktivno.[920] Odbrana smatra da bi svaka teorija i krivična odgovornost koja iz nje slijedi koja bi se zasnivala na premisi o udruženom zločinačkom poduhvatu predstavljala kršenje načela legaliteta nullum crimen sine lege budući da takva teorija nikada nije bila predviđena Statutom Međunarodnog suda niti Ženevskim konvencijama iz 1949.[921]

429. Odbrana tvrdi da optužba mora dokazati i postojanje udruženog zločinačkog poduhvata i učestvovanje optuženog u tom udruženom zločinačkom poduhvatu.[922] Po mišljenju odbrane, udruženi zločinački poduhvat postoji kada postoji dogovor ili pogodba ravna sporazumu između dvije ili više osoba da će počiniti zločin.[923] Osoba u udruženom zločinačkom poduhvatu učestvuje:

(i) neposrednim sudjelovanjem u počinjenju dogovorenog zločina (kao glavni počinilac);

(ii) prisustvovanjem u vrijeme počinjenja dogovorenog zločina, sa znanjem da se zločin čini, namjernim pomaganjem ili ohrabrivanjem drugog učesnika u udruženom zločinačkom poduhvatu da počini taj zločin; ili

(iii) djelovanjem u potporu nekom konkretnom sistemu u kojem se čini zločin, putem položaja vlasti ili funkcije, sa znanjem o karakteru tog sistema i namjerom da se on realizuje.[924]

430. Odbrana iznosi stav da optužba mora pokazati da je svaki učesnik u udruženom zločinačkom poduhvatu imao zajedničko stanje svijesti koje je uslov za to krivično djelo, te da je optuženi, kao učesnik udruženog zločinačkog poduhvata, imao istu mens rea kao i glavni počinilac. Odbrana tvrdi da se to odnosi i na "širi" oblik udruženog zločinačkog poduhvata.[925] Prema odbrani, "ovlašćenje Međunarodnog suda da donosi odluke zahtijeva dokaz da je optuženi posjedovao zajedničku namjeru da se počini krivično djelo u okviru šireg udruženog zločinačkog poduhvata".[926] Odbrana tvrdi da, kada optužba mens rea dokazuje zaključivanjem, zaključak koji je tako izveden mora biti jedini razumni zaključak do kojeg se može doći na osnovu dokaza.[927]

(ii) Diskusija

431. Pretresno vijeće ima na umu nedavnu odluku Žalbenog vijeća u predmetu Ojdanić u vezi s pitanjem udruženog zločinačkog poduhvata. U toj odluci Žalbeno vijeće je konstatovalo da Međunarodni sud ima ovlasti ratione personae ako svaki vid odgovornosti ispunjava četiri preduslova: (i) mora biti predviđen Statutom, eksplicitno ili implicitno; (ii) morao je u relevantno vrijeme postojati u međunarodnom običajnom pravu; (iii) mjerodavno pravo koje predviđa takvu vrstu odgovornosti moralo je u relevantno vrijeme biti u dovoljnoj mjeri dostupno svakom ko je tako postupao; i (iv) takva osoba morala je biti u mogućnosti da predvidi da bi mogla krivično odgovarati za svoje postupke ako bude uhvaćena.[928]

432. Žalbeno vijeće u predmetu Tadić primijetilo je da član 7(1) "prije svega pokriva fizičko počinjenje krivičnog djela od strane samog prekršioca, ili kažnjivi propust da se učini djelo obavezno po pravilima krivičnog prava. Međutim, počinjenje jednog od krivičnih djela predviđenih članovima 2, 3, 4 i 5 Statuta može se takođe odigrati kroz učestvovanje u ostvarenju zajedničkog plana ili nakane".[929] U odluci u predmetu Ojdanić Žalbeno vijeće je nedvosmisleno konstatovalo da udruženi zločinački poduhvat valja smatrati oblikom "počinjenja" u smislu člana 7(1) Statuta, a ne oblikom odgovornosti saučesnika.[930] Budući da udruženi zločinački poduhvat predstavlja oblik "počinjenja" u smislu da učesnik ima isti cilj kao i drugi učesnici tog poduhvata, za razliku od pukog znanja da poduhvat postoji, učesnik se ne može smatrati tek pomagačem i podržavaocem krivičnog djela koje se planira.[931]

433. Pretresno vijeće naglašava da se udruženim zločinačkim poduhvatom ne može smatrati članstvo u nekoj organizaciji jer bi to bilo novo krivično djelo koje nije predviđeno Statutom, što bi stoga predstavljalo flagrantno narušavanje načela nullum crimen sine lege.[932] To se uvijek mora imati na umu kada se operiše ovom definicijom termina "počinjenje".

434. Postoje tri kategorije udruženog zločinačkog poduhvata, kaže optužba u svojoj argumentaciji.

435. Da bi pokazala individualnu krivičnu odgovornost u okviru udruženog zločinačkog poduhvata, optužba mora za sve tri kategorije dokazati postojanje zločinačkog plana zajedničkog dvjema ili više osoba u kojem je optuženi bio učesnik.[933] Postojanje sporazuma ili dogovora ne mora biti izričito, nego se o njemu može izvesti zaključak na osnovu svih okolnosti.[934] Činjenica da dvije ili više osoba zajedno učestvuju u počinjenju određenog krivičnog djela može već sama za sebe biti dokaz prešutnog dogovora ili pogodbe koja se može smatrati na licu mjesta stvorenim sporazumom da se počini to konkretno krivično djelo.[935] Učestvovanje u udruženom zločinačkom poduhvatu moguće je na više načina, odnosno: (i) ako neko lično, kao glavni počinilac, počini dogovoreno krivično djelo; (ii) ako, kao saizvršilac koji posjeduje zajedničku namjeru u okviru udruženog zločinačkog poduhvata, pomaže ili ohrabruje glavnog počinioca u počinjenju dogovorenog krivičnog djela; (iii) ako svojim radnjama pomaže određeni sistem u kojem je krivično djelo počinjeno, zahvaljujući rukovodećem položaju ili funkciji optuženog, i uz postojanje svijesti o karakteru tog sistema i namjere da se pomaže taj sistem.[936] Ako je dogovoreno krivično djelo počinio jedan od učesnika udruženog zločinačkog poduhvata, svi učesnici u tom poduhvatu jednako su krivi za to krivično djelo, bez obzira na to kakvu je ulogu koji od njih u imao njegovom počinjenju.[937]

436. Uslov za osnovnu kategoriju udruženog zločinačkog poduhvata jeste dokaz da je optuženi posjedovao zajedničku namjeru koja je konkretno potrebna za određeno krivično djelo te da je dobrovoljno učestvovao u tom poduhvatu.[938] "Šira" varijanta udruženog zločinačkog poduhvata je ona u kojoj je učesnik koji nije fizički počinio optužena krivična djela ipak odgovoran za krivično djelo koje izlazi iz okvira dogovorenog cilja tog poduhvata, ako je (i) to krivično djelo bilo prirodna i predvidiva posljedica izvršenja poduhvata, te (ii) ako je optuženi bio svjestan da je to krivično djelo moguća posljedica izvršenja poduhvata i s tom je sviješću u njemu učestvovao.[939] Kao što je ocijenilo Žalbeno vijeće u predmetu Tadić:

Međutim, da bi se odgovornost [npr.][940] za smrti [koje su izašle iz okvira prvotnog poduhvata] mogla pripisati i drugima, svako u grupi morao je biti u stanju predvidjeti takav rezultat. Moramo primijetiti da se traži više od nehata. Ono što se traži je stanje svijesti u kome je neka osoba, iako nije namjeravala prouzročiti izvjesni rezultat, bila svjesna da će akcije grupe najvjerovatnije dovesti do tog rezultata, a ipak je svojom voljom pristala na taj rizik.[941]

437. Pretresno vijeće primjećuje da se, posebno u vezi s mens rea udruženog zločinačkog poduhvata, u članu 7(1) navode samo vidovi odgovornosti. Oni ne mogu promijeniti ili zamijeniti elemente krivičnih djela definisanih u Statutu. Naročito se ne može mijenjati element mens rea koji predstavlja uslov za određeno krivično djelo u Statutu.

438. Pretresno vijeće naglašava da je udruženi zločinački poduhvat samo jedno od nekoliko mogućih tumačenja termina "počinjenje" u skladu s članom 7(1) Statuta i da u obzir valja uzeti i druge definicije saizvršenja. Osim toga, prije no što prijeđemo na razmatranje odgovornosti u smislu pravnog termina "udruženog zločinačkog poduhvata", valjalo bi se nešto izravnije pozabaviti "počinjenjem" u tradicionalnom smislu te riječi.

439. Pretresno vijeće prednost daje definiciji "počinjenja" u smislu značenja da optuženi, bilo fizički, bilo na neki drugi neposredan, odnosno posredan način,[942] svojim pozitivnim radnjama, odnosno - ako postoji obaveza djelovanja - propustima, učestvuje individualno ili zajedno s drugima u materijalnim elementima krivičnog djela za koje se tereti.[943] Sâm optuženi ne mora učestvovati u svim aspektima inkriminisanog ponašanja.

440. Pretresno vijeće smatra da je u vezi s gore navedenom definicijom "počinjenja" potrebno podrobnije analizirati pojam saizvršenja. Za saizvršenje je dovoljno da je postojao izričit sporazum ili prešutna saglasnost da se postigne zajednički cilj koordiniranom saradnjom i zajedničkom kontrolom nad krivičnim ponašanjem. Za ovu vrstu saizvršenja tipično je, mada ne i obavezno, da jedan od počinilaca posjeduje sposobnosti ili ovlasti kojima drugi počinilac ne raspolaže. To se može opisati kao zajedničke radnje kojima se, kada se one dovedu u vezu, postiže zajednički cilj na temelju istog stepena kontrole nad izvršenjem zajedničkih radnji. Ili, kako bi to rekao Roxin: "Saizvršilac ništa ne može postići sam ... Plan ‘funkcioniše’ samo ako saučesnik[944] djeluje zajedno s drugom osobom".[945] Dakle, oba su počinioca u istom položaju. Roxin dalje pojašnjava: "Oni svoj plan mogu ostvariti samo utoliko ukoliko djeluju zajedno, no svaki posebno može cijeli plan upropastiti ako ne izvrši svoj dio. U tom smislu on ima kontrolu nad djelom".[946] Roxin nastavlja: "Ovaj tip ‘ključnog položaja’ svakog saizvršioca tačno opisuje strukturu udružene kontrole nad djelom".[947] Na kraju, Roxin nudi sljedeći veoma tipičan primjer:

Ako dvoje ljudi zajedno upravlja nekom zemljom – ako su udruženi vladari u doslovnom smislu riječi – uobičajena posljedica toga jeste da djela svakog od njih dvoje ovise o saizvršenju onog drugog. Druga strana medalje je neizbježna činjenica da svaka osoba pojedinačno može osujetiti djelovanje ukoliko odbije da učestvuje.[948]

441. Pretresno vijeće je svjesno da je konačni ishod njegove definicije saizvršilaštva blizak gore pomenutom udruženom zločinačkom poduhvatu, s kojim se čak djelomično i preklapa. Međutim, Pretresno vijeće smatra da je ova definicija bliža shvatanju "počinjenja"[949] u većini pravnih sistema, čime se izbjegava zbunjujući dojam da se na mala vrata uvodi novo krivično djelo[950] koje nije obuhvaćeno Statutom Međunarodnog suda.[951]

442. Što se pak elementa mens rea tiče, Pretresno vijeće ponovo naglašava da vidovi odgovornosti ne mogu promijeniti ni zamijeniti obilježja krivičnih djela definisanih u Statutu, te da se takođe traži da je optuženi djelovao uz svijest da postoji znatna vjerovatnoća da će uslijed koordinirane saradnje, koja se temelji na jednakom stepenu kontrole nad sprovođenjem zajedničkih djela, doći do kažnjivog ponašanja. Osim toga, optuženi mora biti svjestan da je njegova uloga od bitne važnosti za postizanje zajedničke svrhe.

(b) Planiranje

443. Pretresno vijeće se pridržava ustaljene jurisprudencije i smatra da planiranje znači da jedna ili više osoba, kako u pripremnoj fazi, tako i u fazi sprovođenja, smišljaju počinjenje krivičnog djela.[952] Pretresno vijeće se slaže da, kada je neki optuženi proglašen krivim za izvršenje krivičnog djela, on ne može biti osuđen za planiranje tog istog krivičnog djela,[953] mada se njegovo sudjelovanje u planiranju može smatrati otežavajućom okolnošću.

(c) Naređivanje

444. Optužba tvrdi da se u vezi s "naređivanjem" zahtijeva dokaz da su jedna ili više osoba u svojstvu počinioca izvršile actus reus predmetnog krivičnog djela, i to sa ili bez učestvovanja optuženog. Takav dokaz, po mišljenju optužbe, uključuje činjenicu da je počinilac djelovao "sprovodeći ili na drugi način doprinoseći sprovođenju izričitog ili implicitnog naređenja koje je optuženi izdao počiniocu kao svom podređenom ili kao osobi nad kojom je raspolagao de jure ili de facto ovlastima da izdaje naređenja".[954] Nije nužno da postoji formalni odnos nadređeni – podređeni. Dovoljno je da je optuženi raspolagao ovlastima da izdaje naređenja i da se može razumno izvesti zaključak o postojanju tih ovlasti.[955] I konačno, tužilac u vezi s ‘naređivanjem’ tvrdi da optuženi mora ispunjavati relevantni uslov mens rea predmetnog krivičnog djela, te da je morao biti svjestan znatne vjerovatnoće da će počinjeno krivično djelo biti posljedica sprovođenja datog naređenja.[956]

445. Pretresno vijeće smatra da se "naređivanje" odnosi na "osobu na položaju vlasti koja taj položaj koristi da bi uvjerila drugu osobu da počini krivično djelo".[957] Osoba koja "naređuje" mora imati mens rea traženu za krivično djelo za koje se tereti, pri čemu je morala biti svjesna znatne vjerovatnoće da će izvršenje ili neki drugi oblik doprinosa izvršenju tog naređenja za posljedicu imati počinjeno krivično djelo.[958] Pretresno vijeće, međutim, smatra da dodatna osuda za izdavanje naređenja u vezi s nekim konkretnim krivičnim djelom nije primjerena kada se utvrdi da je optuženi to isto djelo i počinio.

(d) Pomaganje i podržavanje

446. Pretresno vijeće uzima na znanje argumentaciju strana u vezi s pomaganjem i podržavanjem, no smatra da diskusija o ovom tipu odgovornosti nije relevantna za zaključke Vijeća u ovom predmetu.

(e) Član 7(3)

(i) Argumenti strana

a. Optužba

447. Optužba tvrdi da se član 7(3) Statuta primjenjuje kada nadređena osoba nije upotrijebila svoju moć da spriječi podređene da počine krivična djela odnosno da ih kazni za njihovo počinjenje.[959] Po mišljenju optužbe, preduslovi za individualnu krivičnu odgovornost prema članu 7(3) Statuta jesu:

(1) optuženi je imao vlast nadređenog nad počiniocem (počiniocima) krivičnog djela;

(2) optuženi je znao ili je bilo razloga da zna da se počinilac sprema počiniti krivično djelo ili da ga je počinio, i

(3) optuženi nije preduzeo nužne i razumne mjere da spriječi takvo djelo ili da kazni počinioca.[960]

448. Optužba iznosi stav da se član 7(3) ne odnosi samo na vojne vođe i međunarodne sukobe, nego i na civilno rukovodstvo u unutarnjim ili neklasificiranim sukobima.[961]

449. Što se tiče prvog preduslova, optužba tvrdi da odnos nadređeni-podređeni postoji kada se nadređeni nalazi u poziciji da ili spriječi zločin ili da kazni počinioca nakon što je zločin počinjen. Optužba smatra da je test za odnos nadređeni-podređeni pitanje da li je nadređeni imao "efektivnu kontrolu" nad počiniocima,[962] te da to isto vrijedi i za civilni kontekst. Optužba, međutim, dodaje da se kontrola, iako mora biti istog stepena u vojnom i civilnom kontekstu, može vršiti na različite načine.[963]

450. U odnosu na drugi preduslov, optužba tvrdi da se nadređeni može smatrati krivično odgovornim samo ako su mu stvarno bile dostupne ili dostavljene informacije na osnovu kojih bi on bio upozoren na eventualna protivpravna djela svojih podređenih.[964] Optužba smatra da se standard "bilo je razloga da zna" primjenjuje na sve, dakle i vojne i civilne nadređene.[965]

451. Što se pak trećeg preduslova tiče, optužba tvrdi da ni ovaj Sud, kao ni Sud za Ruandu, nije uspostavio opšti standard za tumačenje formulacije "nužne i razumne mjere". Optužba citira Žalbeno vijeće u predmetu Delalić koje je ocijenilo da je ta formulacija "neraskidivo povezana sa činjenicama svake pojedine situacije" i "tipom i prirodom efektivne kontrole koju je optuženi imao nad svojim podređenima".[966] Optužba, međutim, ističe da na osnovu standarda međunarodnog prava "nadređenog treba smatrati krivično odgovornim za to što nije preduzeo one mjere da spriječi ili kazni koje su ‘u granicama njegovih materijalnih mogućnosti’".[967] Čak i ako optuženi nije imao zakonsku odgovornost da preduzme preventivne ili kaznene mjere, on je ipak krivično odgovoran ako je raspolagao de facto ovlastima koje su "predstavljale efektivnu kontrolu".[968] Optužba takođe smatra da nadređeni ima obavezu spriječiti krivična djela podređenih u bilo kojoj fazi prije počinjenja krivičnog djela "ako sazna da se počinjenje takvog krivičnog djela sprema ili planira ili kada postoji osnovana sumnja da se podređeni sprema da počini krivično djelo".[969] Optužba tvrdi da obaveza kažnjavanja podređenih počinilaca "uključuje u najmanju ruku obavezu preduzimanja istrage krivičnih djela u cilju utvrđivanja činjenica, te izvještavanja nadležnih organa o njima, ukoliko nadređeni nema ovlasti da sam preduzme sankcije."[970] Što se tiče civilnih vlasti, optužba u tom kontekstu ponavlja da bi i civilni nosioci vlasti "trebali imati slične obaveze, ovisno o efektivnim ovlastima kojima raspolažu i o tome da li te ovlasti obuhvataju i mogućnost da se od nadležnih vlasti zatraži preduzimanje konkretnih koraka".[971]

b. Odbrana

452. Odbrana tri elementa komandne odgovornosti formuliše na sljedeći način:

(1) postojanje odnosa nadređeni-podređeni u okviru iste hijerarhije između optuženog i počinioca krivičnog djela,

(2) optuženi je znao ili je bilo razloga da zna da se počinilac sprema počiniti krivično djelo ili da ga je počinio, i

(3) optuženi nije poduzeo nužne i razumne mjere da spriječi takvo djelo ili da kazni počinioca.[972]

453. Kao i optužba, odbrana tvrdi da je mjerodavan test "efektivne kontrole", što važi i za de jure nadređene i nadređene de facto.[973] Što se tiče civilnih nosilaca vlasti, odbrana smatra da "doktrina odgovornosti nadređenog ‘obuhvata civilne nadređene osobe samo u onoj mjeri u kojoj one kontrolišu svoje podređene u stepenu sličnom onome koji imaju vojni komandanti’".[974] Slično tome, odbrana iznosi stav da je kontrola koju ima civilni nadređeni "slična" kontroli kojom raspolaže vojni komandant kada je ta kontrola "efektivna" i kada nadređeni ima "stvarnu mogućnost" da spriječi i kazni krivična djela podređenih.[975] Odbrana tvrdi da "znatan uticaj sam po sebi nije dovoljan za zaključak o de facto vlasti ili efektivnoj kontroli".[976]

454. Odbrana citira Prvostepenu presudu u predmetu Kordić, u kojoj stoji da će "za pravilno utvrđivanje statusa i stvarnih ovlasti nadređenog za vršenje kontrole biti nužno osmotriti suštinu dokumenata koje je nadređeni potpisao i ustanoviti postoje li dokazi da se prema tim dokumentima postupalo".[977] Odbrana tvrdi da je polazna tačka za utvrđivanje formalnih ovlasti osoba na političkim i vojnim nadređenim položajima analiza formalnih procedura imenovanja.[978] Stav odbrane je da, ako status nadređenog nije izričito naveden u nalogu o imenovanju, zaključak da je imao takav status može se izvesti na osnovu stvarno obavljenih zadataka ako dotični nadređeni važi za osobu na istaknutom javnom položaju, što se može vidjeti iz nastupa i izjava u javnosti.[979] Međutim, iako je to relevantno za općenitu ocjenu ovlasti optuženog, nije dovoljno kao dokaz da je on imao vlast. U odnosu na civilne zvaničnike, "dokazi o tome da se smatralo da oni posjeduju ovlasti mogu biti nedovoljni, jer oni mogu da ukazuju na puku moć uticaja u odsustvu strukture podređenosti".[980] Odbrana smatra da se "mora jako paziti da se ne počini nepravda prema ljudima koje se proglasi odgovornima za djela koja su počinili drugi u situacijama gdje te veze kontrole nema ili je previše udaljena".[981]

455. Odbrana u vezi s uslovom da je optuženi morao znati ili je bilo razloga da zna, tvrdi da se takvo znanje ne može presumirati isključivo na osnovu položaja nadređenog.[982]

456. U vezi s elementom preduzimanja nužnih i razumnih mjera, odbrana iznosi stav da se nadređeni može smatrati krivično odgovornim samo ako je propustio preduzeti one mjere koje su u njegovoj moći.[983] Odbrana tvrdi da to da li je komandant preduzeo razumne mjere kako bi spriječio ili kaznio krivična djela podređenih valja odrediti na temelju stepena njegove efektivne kontrole nad podređenima. Odbrana osim toga smatra da se ta stvarna mogućnost ne smije razmatrati u apstraktnom smislu, nego je treba procjenjivati u svakom slučaju pojedinačno, imajući pritom u vidu sve okolnosti.[984]

(ii) Diskusija

457. Na osnovu jurisprudencije Međunarodnog suda, da bi se nadređena osoba mogla smatrati odgovornom za djela njenih podređenih, moraju biti zadovoljena tri elementa. Pretresno vijeće mora van razumne sumnje utvrditi sljedeće:

i.postojanje odnosa nadređeni-podređeni između nadređenog i počinioca krivičnog djela;

ii. nadređeni je znao ili je bilo razloga da zna da se sprema počinjenje krivičnog djela ili da je djelo već počinjeno; i

iii.obaveza nadređenog da preduzme nužne i razumne mjere da spriječi krivično djelo ili da kazni njegovog počinioca.[985]

458. Kao što je zaključilo Žalbeno vijeće, "načelo da vojni i drugi nadređeni mogu biti pozvani na krivičnu odgovornost za djela podređenih uvriježeno je u konvencionom i u običajnom pravu".[986]

459. Za postojanje odnosa nadređeni-podređeni karakterističan je formalni ili neformalni hijerarhijski odnos između nadređenog i podređenog.[987] Hijerarhijski odnos može postojati na osnovu de jure ili de facto položaja vlasti neke osobe.[988] Nadređeni može biti vojnik ili civil.[989] Odnos nadređeni-podređeni ne mora biti formalizovan i ne može se nužno utvrditi "samo pozivanjem na formalni status".[990] U hijerarhiji su mogući i direktni i indirektni odnos subordinacije,[991] tako da se mora utvrditi "efektivna kontrola" nadređenog nad osobama koje su počinioci krivičnih djela.[992] Efektivna kontrola podrazumijeva "stvarnu mogućnost da se spriječi ili kazni počinjenje krivičnih djela".[993] "Znatni uticaj" nad podređenima koji ne doseže prag "efektivne kontrole" prema običajnom pravu nije dovoljan da bi poslužio kao sredstvo vršenja komandne odgovornosti.[994] Kada nadređeni raspolaže efektivnom kontrolom a ne iskoristi svoje ovlasti, može se smatrati odgovornim za krivična djela koja su počinili njegovi podređeni.[995] Nadređeni koji ima ovlasti de jure, a koji u stvarnosti nema efektivnu kontrolu nad svojim podređenima, ne bi prema doktrini odgovornosti nadređenog snosio krivičnu odgovornost, dok nadređeni de facto bez formalnog imenovanja ili rješenja o dodjeli čina, ali koji u stvarnosti ima efektivnu kontrolu nad počiniocima krivičnih djela, može snositi krivičnu odgovornost.[996]

460. Što se tiče elementa svijesti odgovornosti nadređenoga, mora se utvrditi da je nadređeni znao ili da je bilo razloga da zna da se njegov podređeni sprema počiniti krivično djelo ili da ga je već počinio. Odgovornost nadređenog nije oblik objektivne odgovornosti.[997] Dokazati se mora sljedeće: (i) nadređeni je doista znao, što se utvrđuje na osnovu bilo direktnih dokaza bilo indicija, da njegovi podređeni čine ili se spremaju da počine zločine iz nadležnosti Međunarodnog suda, ili (ii) nadređeni je raspolagao informacijama koje su ga u najmanju ruku mogle upozoriti na rizik takvih krivičnih djela, jer su ukazivale na potrebu dodatne istrage kako bi se utvrdilo da li su njegovi podređeni počinili te zločine ili ih se spremaju počiniti.[998] U jurisprudenciji Međunarodnog suda utvrđeno je da indicije za "stvarno znanje" obuhvataju broj, tip i razmjer protivzakonitih djela; vrijeme tokom kojeg je dolazilo do protivzakonitih djela; broj i vrstu vojnika koji su sudjelovali; logistiku, ako je postojala; geografsku lokaciju djela; rasprostranjenost djela; brzinu odvijanja operacija; modus operandi sličnih protivzakonitih djela; učešće starješina i ljudstva; te mjesto gdje se u to vrijeme nalazio komandant.[999] Pod geografskim i vremenskim okolnostima podrazumijeva se da, što je nadređeni bio više fizički udaljen od počinjenja krivičnih djela, to je više dodatnih indicija potrebno kako bi se dokazalo da je on za ta djela znao. S druge strane, ako su zločini počinjeni u neposrednoj blizini mjesta gdje je nadređeni obavljao svoje dužnosti, to je važan pokazatelj za to da je nadređeni znao za zločine, i to utoliko više ako se počinjenje zločina ponavljalo.[1000] Presumpcija o znanju postoji ako je nadređeni imao načina da pribavi relevantne informacije o krivičnom djelu, ali je namjerno propustio da to uradi.[1001]

461. I konačno, mora se utvrditi da nadređeni nije preduzeo nužne i razumne mjere da spriječi krivična djela svojih podređenih ili da kazni počinioce. Od nadređenog se zahtijeva da preduzme samo one mjere koje su "u njegovoj moći", što znači da su te mjere "u granicama njegovih materijalnih mogućnosti".[1002] Nadređeni nije obavezan učiniti nemoguće. Međutim, obavezan je preduzeti mjere izvedive u danim okolnostima,[1003] uključujući i one koje izlaze iz okvira njegovih formalnih pravnih nadležnosti.[1004] Obaveza da se spriječi ili kazni može se, pod određenim okolnostima, ispuniti tako što će se o danom slučaju obavijestiti nadležne vlasti.[1005] Propust da se preduzmu nužne i razumne mjere da bi se spriječilo neko krivično djelo za koje je nadređeni znao ili je bilo razloga da zna ne može se jednostavno ispraviti tako što će se podređeni naknadno kazniti za počinjenje tog krivičnog djela.[1006]

(iii) Opšta pitanja u vezi s članom 7(3) u ovom predmetu

a. Civilna osoba s funkcijama nadređenog: zvaničnici kao nadređeni

462. Na osnovu člana 7(3) Statuta i u skladu s praksom ovog Suda, civilna osoba s funkcijama nadređenog može biti krivično odgovorna za krivična djela svojih podređenih.

b. Osude i po članu 7(1) i po članu 7(3)?

463. U okviru prakse ovog Suda u pravnom je smislu dopustivo neku osobu proglasiti krivom za jedno krivično djelo i po članu 7(1) i po članu 7(3).[1007] Iako je bilo predmeta u kojima je osuđujuća presuda po istoj tački optužnice izrečena i na osnovu člana 7(1), i na osnovu člana 7(3),[1008] postoje i druge presude u kojima je pretresno vijeće iskoristilo svoje diskreciono ovlašćenje da osudu izrekne po samo jednoj osnovi krivične odgovornosti, čak i kada se uvjerilo da su pravni uslovi za izricanje osude na temelju druge osnove odgovornosti ispunjeni.[1009] U takvim situacijama pretresno vijeće je osudu izreklo po onoj osnovi odgovornosti koja najtačnije opisuje inkriminisano ponašanje optuženog.[1010]

464. Pretresno vijeće se slaže sa stanovištem Pretresnog vijeća u predmetu Blaškić da bi bilo "nelogično nekog komandanta smatrati krivično odgovornim zato što je planirao, podsticao ili naredio počinjenje krivičnih djela, a istovremeno ga teretiti što ih nije spriječio ili kaznio".[1011] Pretresno vijeće podržava i Prvostepenu presudu u predmetu Krnojelac, gdje stoji sljedeće:

Nije primjereno donositi osuđujuću presudu po osnovi obje odgovornosti za istu tačku koja se zasniva na istim radnjama. Kada optužba u jednoj tački tereti po osnovi obje odgovornosti, a činjenice su takve da podupiru zaključak o postojanju obje odgovornosti, Pretresno vijeće ima diskreciono pravo da odluči koja od tih osnova odgovornosti je najprimjerenija u kontekstu pripisivanja krivične odgovornosti optuženom.[1012]

I na kraju, ovo Pretresno vijeće takođe smatra da, uopšteno gledajući, osuđujuća presuda i po članu 7(1) i po članu 7(3) za isto krivično ponašanje nije moguća.[1013]

465. Član 7(3) služi prvenstveno kao okvirna klauzula u situacijama gdje se ne može primijeniti primarna osnova odgovornosti. U predmetima gdje neko pretresno vijeće na temelju dokaza dođe do zaključka da konkretna djela ispunjavaju uslove člana 7(1) i da je optuženi djelovao kao nadređeni, ovo Pretresno vijeće dijeli stav Pretresnog vijeća u predmetu Krnojelac da osudu valja izreći samo po članu 7(1), a da nadređeni položaj optuženog treba u obzir uzeti kao otežavajući faktor.[1014]

466. Zbog toga u načelu nije nužno da se u interesu pravde i iscrpnog opisa individualne odgovornosti donese zaključak po članu 7(3) Statuta ako se Vijeće već osvjedočilo, van razumne sumnje, da je dokazana odgovornost po članu 7(1) kao i to da je optuženi bio na funkcijama s vlašću nadređenog. Funkcije nadređenog na kojima se nalazio optuženi – pri čemu se važnost tih funkcija ne želi umanjiti – predstavljale bi u tom slučaju samo otežavajući faktor, a težina koja će mu se pridati zavisila bi od tačnog statusa nadređenog koji je optuženi imao nad svojim podređenima. Funkcije nadređenog na kojima je bio optuženi valja detaljno utvrditi i dovesti u vezu s konkretnim ponašanjem utvrđenim po članu 7(1). Takav pristup u odnosu na odgovornost po članu 7(3) ne odstupa od pristupa u odnosu na npr. naređivanje ili planiranje kada je "počinjenje" već utvrđeno. Obiter: ulaziti sada u debatu o članu 7(3) predstavljalo bi rasipanje sudskih resursa s obzirom na to da znamo da je odgovornost po članu 7(3) supsumirana u odgovornosti po članu 7(1).

467. Međutim, iz ove diskusije jasno slijedi da, kada je utvrđeno da neki optuženi u odnosu na jednu konkretnu optužbu nije kriv po članu 7(1), valja razmotriti vid individualne odgovornosti iz člana 7(3).

2. Zaključci Pretresnog vijeća

468. Pretresno vijeće konstatuje da vid odgovornosti opisan kao saizvršilaštvo najtačnije opisuje učestvovanje dr. Stakića u krivičnim djelima koja su 1992. počinjena u opštini Prijedor. Vijeće će stoga iznijeti bitne elemente tog učestovovanja koji se mogu primijeniti na sva krivična djela za koja se dr. Stakić tereti kao krivično odgovoran, što će poslužiti kao temelj za zaključke Vijeća u odnosu na svaku tačku Optužnice. Međutim, to nije ni u kom slučaju restriktivno, tako da će se u odnosu na pojedine tačke razmatrati i drugi vidovi odgovornosti.

(a) Actus reus

(i) Saizvršioci

469. Među saradnicima optuženog bili su nosioci vlasti samoproglašene Skupštine srpskog naroda opštine Prijedor, SDS, prijedorski Krizni štab, Teritorijalna odbrana te policija i vojska. Naročito je dr. Stakić djelovao zajedno s načelnikom policije Simom Drljačom, istaknutim pripadnicima vojske poput pukovnika Vladimira Arsića i majora Radmila Zeljaje, predsjednikom Izvršnog odbora opštine Prijedor dr. Milanom Kovačevićem, te sa Slobodanom Kuruzovićem, koji je bio i komandant opštinskog štaba Teritorijalne odbrane i komandant logora Trnopolje.

(ii) Zajednički cilj

470. Cilj konsolidovanja srpske kontrole u opštini Prijedor, u kojoj su većinsko stanovništvo bili Muslimani (opština koja ulazi u varijantu B) po prvi puta je artikulisan u Uputstvu koje je Glavni odbor Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine izdao 19. decembra 1991.[1015] U Uputstvu se iznosi plan za srpski narod u Bosni i Hercegovini da "živi u jedinstvenoj državi".[1016] Taj cilj prihvatio je Opštinski odbor SDS-a Prijedor, koji je započeo sa sprovođenjem prvog stepena priprema za opštine iz varijante B.[1017] Uspostavom samoproglašene Skupštine srpskog naroda u opštini Prijedor 7. januara 1992. plan je na opštinskoj razini poprimio vidljivi oblik.[1018] Odluka srpske skupštine od 17. januara 1992. o pripajanju Autonomnoj regiji Krajini (dalje u tekstu: ARK) dodatno potkrepljuje pretpostavku da se htjelo na opštinskoj razini uspostaviti teritoriju pod srpskom dominacijom i kontrolom.[1019]

471. Zajednički cilj na nivou Prijedora upečatljivo je izražen u šest strateških ciljeva vodstva bosanskih Srba u Bosni i Hercegovini koje je formulisao Radovan Karadžić, a među kojima je prvi cilj bilo odvajanje Srba od "druge dvije nacionalne zajednice".[1020] Karadžić je iznio opasku da će se postignućem njegovih ciljeva "konačno i definitivno završiti posao za borbu, za slobodu srpskog naroda".[1021] U trenutku kad je Karadžić formulisao te ciljeve, u opštini Prijedor već su bile u toku pripreme za sprovođenje prvog cilja.

(iii) Sporazum ili prešutna saglasnost

472. Dana 29. aprila 1992., kako na sastanku koji je dr. Stakić sazvao u kasarni JNA u Prijedoru, tako i na skupu u Čirkin Polju, postignut je konačni dogovor između onih koji su bili voljni da učestvuju, konkretno policije i naoružanih Srba, da će te noći u Prijedoru biti sprovedeno preuzimanje vlasti. To je bio čin koji je pokrenuo čitavu lavinu događaja i prvi u nizu dogovora koji su bili potrebni da se postigne zajednički cilj. Nije bio nužan formalni sporazum, a svi učesnici su znali kamo vodi odluka o preuzimanju vlasti.

473. Preuzimanje vlasti od strane srpskih organa 30. aprila 1992. bilo je kulminacija planova koje je SDS kovao mjesecima. SDS je tada već sarađivao s policijom na tome da se, kao priprema za puč, ojačaju snage bezbjednosti u opštini.[1022] Nakon preuzimanja vlasti, dr. Stakić i drugi lideri SDS-a preuzeli su ključne funkcije u opštinskoj vlasti, a legalno izabrani muslimanski i hrvatski političari su prisilno smijenjeni. Drugi vodeći članovi SDS-a postavljeni su na strateška mjesta po čitavoj opštini. Simo Drljača je postao načelnik policije.

474. Nakon preuzimanja vlasti, srpsko vodstvo je nastojalo u opštini Prijedor postići stanje spremnosti za rat, što je stajalište koje je potkrijepio vojni vještak optužbe Ewan Brown.[1023] Iz redovnog borbenog izvještaja Komande 5. korpusa od 3. maja 1992., upućenog Komandi 2. vojne oblasti, slijedi da je "izvršeno premeštanje jedne haubice 105 mm i jedne topovske protivavionske baterije iz 343. motorizovane brigade u rejon Prijedora radi ojačavanja jedinica na širem rejonu Prijedor – Ljubija – Kozarac. Jedinice su posele rejon za upotrebu".[1024]

475. Prijedorski Krizni štab je počeo da uvodi ograničenja za stanovnike Prijedora koji nisu bili Srbi. Naročito su izdavani proglasi da se treba predati svo oružje. Stvaranje atmosfere prisile za stanovnike opštine Prijedor nesrpske nacionalnosti u skladu je sa ciljem saizvršilaca da se konsoliduje srpska vlast u opštini prisiljavanjem nesrba da bježe ili budu deportovani, čime je suštinski promijenjena nacionalna ravnoteža u opštini.

476. Propagandna kampanja pridonijela je polarizaciji stanovništva Prijedora po nacionalnoj osnovi i stvorila atmosferu straha. Dr. Stakić se tokom ljeta 1992. često pojavljivao u sredstvima informisanja,[1025] sijući međunacionalno nepovjerenje. List "Kozarski vjesnik" postao je propagandno sredstvo za izražavanje stavova srpskih vlasti. Stanovništvo je onemogućeno u primanju signala stanice TV Sarajevo[1026] i moglo je gledati isključivo televizijski program iz Beograda ili Banje Luke.[1027] U govoru koji je prenio "Kozarski vjesnik", dr. Stakić je izjavio: "Došli smo do stanja u kome Srbi sami crtaju granice svoje nove države".[1028] Na to takođe ukazuje činjenica da je izdanje "Službenog glasnika" opštine Prijedor od 20. maja 1992. nosilo oznaku "Godina 1".

477. Stvaranje atmosfere straha u opštini Prijedor kulminiralo je dogovorom članova Kriznog štaba da oružane snage upotrijebe protiv civilnog stanovništva i da uspostave logore Omarska, Keraterm i Trnopolje. Nalog o osnivanju logora Omarska od 31. maja 1992., koji je potpisao Simo Drljača, izdan je "u skladu sa Odlukom Kriznog štaba"[1029] čiji je predsjednik bio dr. Stakić. Pretresno vijeće ne vidi razloga da posumnja u autentičnost izjave dr. Stakića, koju je on dao u televizijskom intervjuu, da su "[Omarska, Keraterm i Trnopolje bili] nužnost u datom trenutku", kao ni njegove potvrde da su ti logori "formirani po odluci [njegove] civilne vlasti u Prijedoru".[1030]

(iv) Koordinirana saradnja

478. Slobodan Kuruzović, koji je intenzivno sudjelovao u neposrednim pripremama za preuzimanje vlasti 30. aprila 1992., potvrdio je da je to obavljeno uz dobro koordiniranu i usku saradnju između srpskih civilnih vlasti, vojske, TO-a i policije.[1031]

479. U razdoblju koje je uslijedilo odmah nakon preuzimanja vlasti, dr. Stakić je, u saradnji s načelnikom policije Simom Drljačom i najvišim vojnim starješinom u Prijedoru pukovnikom Vladimirom Arsićem, radio na jačanju i objedinjavanju vojnih snaga pod srpskom kontrolom.[1032] Reakcija na incidente u Hambarinama i Kozarcu krajem maja 1992. bila je prva u nizu mjera koje je Krizni štab, u saradnji s vojskom i policijom, preduzeo kako bi opštinu očistio od nesrba.

480. Simo Drljača je u Kriznom štabu predstavljao policiju. Dr. Stakić je predložio da u Kriznom štabu bude i predstavnik vojske,[1033] ali je taj prijedlog odbačen.[1034] Ipak, sastancima prijedorskog Kriznog štaba povremeno su u ime vojske prisustvovali ili Arsić ili Zeljaja.[1035] Odmah nakon preuzimanja vlasti, civilne vlasti naručile su vojne uniforme za civilne rukovodioce, među kojima je bio i dr. Stakić, koji je u junu i augustu 1992. nosio vojnu uniformu i oružje.[1036]

481. Iako je odbrana energično pobijala tezu o uticaju dr. Stakića na vojsku, Pretresno vijeće konstatuje da je između dr. Stakića i vojske postojala čvrsta saradnja. Na primjer, 5. maja 1992. Savjet za narodnu odbranu Skupštine opštine Prijedor, pod predsjedavanjem dr. Stakića, usvojio je zaključke u vezi s opštom mobilizacijom i predajom nelegalnog naoružanja.[1037]

482. Zahvaljujući svom položaju predsjednika i Kriznog štaba i Savjeta za narodnu odbranu, dr. Stakić je omogućavao koordinaciju vojske i policije međusobno i sa civilnim vlastima. Centar za obavještavanje nalazio se ispod kancelarije dr. Stakića u podrumu zgrade Skupštine opštine i dr. Stakić je često bio dežuran. Zeljaja i Drljača redovito su navraćali po informacije u vezi s događajima u Prijedoru.[1038] Razna tijela kojima je dr. Stakić bio na čelu takođe su pružala logističku i finansijsku pomoć vojsci. Savjet za narodnu odbranu tražio je od nadležnih opštinskih organa da obezbijede prioritetne komunikacije i osnovne potrepštine, npr. hranu i naftu, te da o tome izvještavaju prijedorski Izvršni odbor.[1039] Iz dokumentarnih dokaza slijedi da je Krizni štab osnovao Pozadinsku bazu u Čirkin Polju koja je dostavljala obroke za policiju na kontrolnim punktovima i stražare u logorima, gorivo za prijevoz zatočenika u logore i iz jednog logora u drugi, te municiju za policiju i vojsku.[1040] Osim toga, Vijeće se oslanja i na dva dokumenta, od kojih se prvim od Komande garnizona Prijedor i Stanice javne bezbjednosti traži da "utvrde potrebe za angažovanjem materijalno tehničkih sredstava (MTS) i opreme",[1041] dok se drugim Simi Drljači, Ranku Travaru i Radovanu Rajliću daje zadatak da cjelovito sagledaju mogućnosti i utvrde kriterije za prijedlog Kriznom štabu u vezi s "načinom plaćanja i ishrane vojske i milicije na području opštine Prijedor".[1042]

483. Instruktivan je jedan dokument Pozadinske baze Čirkin Polje od 17. juna 1992. pod naslovom "Izvještaj o preduzetoj mobilizaciji motornih vozila u Pozadinskoj bazi Čirkin Polje". U izvještaju se nabrajaju vozila mobilizovana u štabu pozadinskog obezbjeđenja u skladu sa, između ostalog, "odlukom Kriznog štaba Srpske opštine Prijedor".[1043] U izvještaju se nadalje navodi da se neka od popisanih vozila koriste u Pozadinskoj bazi Čirkin Polje za obavljanje sljedećih poslova: "distribucija hrane za miliciju centar, Prijedor II, jedinice vojske Prijedor II, [...], na punktove Trnopolja, Keraterma". U izvještaju se navodi još jedan od angažmana Kriznog štaba:

Pozadinska baza Čirkin Polje od 1. 5. 1992., sa cjelovitim pozadinskim obezbeđenjem snabdijevala je sve pripadnike milicije Centar, Milicije Prijedor II i sve pripadnike reonskih štabova: Palančište, Omarska, Rakelići, Prijedor II, Ljeskare, Brezičane, Gornju Ljubiju, Tukove. Snabdijevanje je vršeno u skladu sa Odlukom Kriznog štaba Srpske opštine Prijedor, pa je po tom osnovu urađen izvještaj i dostavljen Kriznom štabu i komandi garnizona.[1044]

484. U tom dokumentu postoji još jedan odlomak koji i više nego dovoljno pokazuje razmjer saradnje i međuzavisnosti Kriznog štaba kojim je predsjedavao dr. Stakić, vojske i policije, u vezi s operacijama policije i vojske koje su se odvijale u opštini i logorima. Tu se govori o sastanku članova Kriznog štaba i vojske, kojem su prisustvovali i predstavnici Pozadinske baze Čirkin Polje. Nakon sastanka dotični predstavnici preduzeli su mjere u smislu "cjelovitog materijalnog obezbeđenja pripadnika jedinica Srpske vojske na području opštine, pripadnika milicije i obezbeđenja hranom zatvora u Keratermu i Omarskoj". U relevantnom dijelu stoji sljedeće:

Na sastanku Kriznog štaba Srpske opštine Prijedor i komande Garnizona 10. 06. 1992. godine u kom su pored komandanta štaba Srpske vojske majora Kuruzovića Slobodana prisustvovali: pomoćnik komandanta za pozadinu Mudrinić Mirko i intendant pozadine Nikolić Stevan i svi komandanti reonskih štabova, prihvaćene su sve upute komande Garnizona i Kriznog štaba u vezi preobražaja teritorijalne odbrane u vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine. U tom pravcu preduzeli smo niz mjera i aktivnosti u saradnji sa Pozadinom komande Garnizona na planu cjelovitog materijalnog obezbedjenja pripadnika jedinica Srpske vojske na području opštine, pripadnika milicije i obezbedjenja hranom zatvora u Keratermu i Omarskoj.[1045]

485. U jednom drugom dokumentu od 17. juna 1992. Krizni štab "naređuje" prijedorskoj Stanici javne bezbjednosti i Regionalnoj komandi Prijedor (tj. policiji i vojsci) da "formiraju jedinstveni interventni vod". U dokumentu se navodi da Krizni štab mora dati "saglasnost na predloženo ljudstvo [...] za sastav voda", a osim toga Regionalna komanda i Stanica javne bezbjednosti dužne su "da u roku od sedam dana Kriznom štabu Opštine podnesu pismenu informaciju o aktivnosti i rezultatima rada interventnog voda".[1046] Taj jedinstveni interventni vod spominje se i u dokumentima SJB-a, u kojima se izvještava o primjeni akata Kriznog štaba.[1047]

486. Iz drugih akata Kriznog štaba proizlazi da je Krizni štab, kojem je na čelu bio dr. Stakić, sarađivao u obezbjeđivanju logističke podrške (tj. goriva i tehničke opreme) za vojsku i policiju. Na primjer, u jednoj naredbi Kriznog štaba od 6. juna 1992. stoji da se vojsci u kasarni Žarko Zgonjanin treba dostaviti nafta.[1048] Zaključkom Kriznog štaba od 9. juna 1992. zadužuje se "komanda Regije da se MTS [materijalno-tehnička sredstva] ‘Kozaraputevi’ prebace na sabirni centar".[1049]

487. U dokumentu od 4. augusta 1992. koji je sastavio Simo Drljača, načelnik SJB-a Prijedor, raspravlja se, između ostalog, o paravojnim aktivnostima u prijedorskoj opštini. Kaže se da su zahvaljujući "sinhronizovanim dejstvima srpske vojske i policije" velikim dijelom uništene paravojne formacije.[1050] Slično tome, u članku iz "Kozarskog vjesnika" od 13. novembra 1992. izvještava se o pojedinostima sa zatvorene sjednice Skupštine opštine. Navodi se da je Simo Drljača, kao načelnik Stanice javne bezbjednosti, izjavio da je situacija stabilna što se tiče dejstava muslimanskih paravojnih formacija pošto su one razbijene efikasnom akcijom vojske i milicije.[1051]

488. Između Kriznog štaba, kasnije Ratnog predsjedništva, i pripadnika policije i vojske postojala je koordinirana saradnja u upravljanju logorima. Uloga Kriznog štaba sastojala se u nadgledanju bezbjednosti u logorima, donošenju odluka o produženju pritvora građanima Prijedora, obezbjeđivanju prijevoza (i potrebnog goriva) za premještanje zatvorenika iz logora u logor ili van teritorije pod srpskom kontrolom, te koordiniranju dostave hrane za zatočenike.

489. Dr. Stakić je provodio dosta vremena družeći se s Drljačom i Arsićem. Kao što je Slavko Budimir rekao u svom iskazu: "Ja sam u svom prethodnom iskazu rekao da su se g. Drljača i g. Stakić i g. Arsić često družili. Ja nisam bio prisutan tim događajima, ali smo imali spoznaja da se druže."[1052] Pretresno vijeće je uvjereno da su oni zacijelo u takvim situacijama raspravljali o razvoju svojih zajedničkih ciljeva. Stoga se na temelju te uzajamne razmjene informacija može izvesti zaključak da su postojali neformalni vidovi saradnje.

(v) Zajednička kontrola nad kriminalnim ponašanjem

490. Zajednički cilj nije se mogao postići bez zajedničke kontrole nad konačnim ishodom i upravo taj element međuzavisnosti karakterističan je za ovo kriminalno ponašanje. Nijedan učesnik nije mogao sam postići zajednički cilj, iako je svaki učesnik za sebe mogao taj plan osujetiti - odbivši da obavi svoj dio posla ili prijavivši zločine. Da su, na primjer, organi političke vlasti koje je predvodio dr. Stakić uskratili svoje učešće, to bi osujetilo zajednički plan. Dr. Stakić je to znao. Da to nije bilo tako, ne bi bilo potrebe da se smijeni profesor Čehajić.

491. Atmosfera nekažnjivosti svih onih koji su učestvovali u puču koji je predvodio dr. Stakić, kao i opšte bezakonje koje je vladalo u Prijedoru, omogućili su sprovođenje zajedničkog cilja.

(vi) Ovlasti dr. Stakića

492. Kao što je već navedeno, dr. Stakić je u januaru 1992. izabran za predsjednika Skupštine srpskog naroda u Prijedoru. Nakon preuzimanja vlasti, postao je predsjednik Skupštine opštine i predsjednik Savjeta za narodnu odbranu opštine Prijedor. Od maja 1992. bio je predsjednik Kriznog štaba opštine Prijedor. Pretresno vijeće se uvjerilo da je dr. Stakić 1992. godine bio vodeća politička ličnost u Prijedoru.

493. Nakon preuzimanja vlasti u Prijedoru i tokom mjeseca maja dr. Stakić je bio "najodgovorniji pojedinac" u Prijedoru "zato što se često pojavljivao u javnosti na radiju i u sredstvima javnog informisanja i zato što je bio predsjednik prijedorskog Kriznog štaba".[1053] U Prijedoru "nije bilo de facto ni de jure vlasti ili pojedinca koji bi bili iznad dr. Stakića".[1054] Dr. Stakić je uvijek bio prisutan kada se nešto događalo budući da je bio "prvi građanin u Prijedoru", tako da se pojavljivao u novinama, na televiziji ili radiju.[1055] U jednom intervjuu koji je dao u "Kozarskom vjesniku" od 13. januara 1993., u svojstvu predsjednika Skupštine opštine u Prijedoru, novinar je dr. Stakića opisao kao "prvog građanina opštine".[1056]

494. U člancima i izvještajima iz tog razdoblja o dr. Stakiću se govori kao o "gradonačelniku" Prijedora - što je naslov koji obično označava položaj velike političke vlasti.[1057] U junu 1992. on se čak sam tako predstavio članu Posmatračke misije Evropske zajednice.[1058] Pored toga, Edward Vulliamy, koji je dr. Stakića upoznao 5. augusta 1992. kada je sa svojom televizijskom ekipom tražio dopuštenje da uđe u logor Omarska, posvjedočio je da je Milomir Stakić predstavljen kao "gradonačelnik Prijedora".[1059] Titule same po sebi nisu bitne, budući da je jasno da je dr. Stakić imao posebnu odgovornost za ono što se događalo u Prijedoru, a imao je i moć da promijeni tok događaja. Osim toga, Pretresno vijeće ima na umu i kumulativni učinak raznih funkcija na kojima je dr. Stakić imao vlast nadređenog u ključnim tijelima u opštini u smislu člana 7(3) Statuta.

(b) Mens rea

(i) Mens rea za konkretno djelo za koje se tereti

495. Specifična mens rea, potrebna za pojedino krivično djelo koje se tereti razmatraće se posebno u onom dijelu teksta koji se bavi dotičnim djelom.

(ii) Zajednička svijest o znatnoj vjerovatnoći da će doći do zločina

496. Pretresno vijeće je uvjereno da su dr. Stakić i njegovi saizvršioci djelovali sa sviješću da će, kao direktna posljedica njihovog sprovođenja zajedničkog cilja, biti počinjeni zločini. Saizvršioci su pristali na uklanjanje Muslimana iz Prijedora svim potrebnim sredstvima, te su ili pristali na posljedicu da će doći do zločina ili su aktivno sudjelovali u njihovom počinjenju. Činjenica da je dr. Stakić smatrao potrebnim da smijeni profesora Čehajića i druge koji očito ne bi bili učestvovali u sprovođenju zajedničkog cilja pokazuje da je dr. Stakić bio svjestan da, bez radnji koje su preduzeli on i njegovi saizvršioci, krajnji cilj stvaranja srpske države ne bi mogao biti ostvaren.

(iii) Svijest dr. Stakića o važnosti vlastite uloge

497. U intervjuu koji je dao kao predsjednik Kriznog štaba 24. maja 1992. dr. Stakić je izjavio da je čitava teritorija opštine Prijedor poslije "oslobađanja Kozarca" pod srpskom kontrolom te da u Kozarcu još uvijek traje akcija "čišćenja",[1060] "zato jer su ostali oni najekstremniji i profesionalci".[1061] Pretresno vijeće je čvrsto uvjereno da je dr. Stakić bio potpuno svjestan toga da su ti ekstremisti bili niko drugi doli nevini civili Muslimani i Hrvati, od kojih neki jesu bili naoružani, ali koje nijedan razumni posmatrač nikako nije mogao smatrati ekstremističkom ili profesionalnom oružanom silom. U stvari, dokazi pokazuju da je dr. Stakić, makar je govorio samo o borbi protiv muslimanskih ekstremista koji vode oružane operacije protiv srpskih snaga, vjerovao da se čitavo muslimansko stanovništvo sastoji isključivo od ekstremista. U intervjuu koji je krajem 1992. dao britanskoj televizijskoj stanici Channel 4 dr. Stakić je izjavio:

Jer ni jednoga trenutka mi nismo ni do dan danas objavili rat cjelokupnom muslimanskom narodu i borbu za istrebljenje tog naroda, nego samo borbu protiv ekstremnog dijela toga naroda, kome nije odgovarao zajednički život ovde, koji je želeo unitarnu državu sa potpunim pravima muslimanskog naroda i sa pripremljenim programima za istrebljenje srpskog naroda sa ovih područja.[1062]

Pretresno vijeće je stoga osvjedočeno da dr. Stakić nije pravio razliku između muslimanskog i hrvatskog civilnog stanovništva, za koje je tvrdio da ga želi zaštititi od zla i nevolje, i ekstremista koje je više nego išta želio poraziti. Za njega je želja da se ostvari nezavisna Bosna i Hercegovina bila dovoljna da se neko okvalifikuje kao ekstremista.

498. Pretresno vijeće je uvjereno da je dr. Stakić znao da su njegova uloga i vlast koju je imao kao vodeći političar u Prijedoru bile od ključne važnosti za postizanje zajedničkog cilja. Bio je svjestan toga da bi mogao osujetiti cilj stvaranja srpske opštine ako se posluži svojim ovlašćenjima da odgovorne za zločine pozove na odgovornost, zaštiti nesrbe i pomogne im, ili ako da ostavku na svoje visoke funkcije.

C. Genocid i saučesništvo u genocidu (tačke 1 i 2)

1. Mjerodavno pravo

499. Optuženi dr. Milomir Stakić tereti se u tački 1 Četvrte izmijenjene optužnice (dalje u tekstu: Optužnica) za genocid ili, alternativno, u tački 2 za saučesništvo u genocidu, djela kažnjiva prema članovima 4(3)(a) odnosno (e), 7(1) i 7(3) Statuta. Članom 4, u dijelovima relevantnim za ovaj predmet, predviđa se sljedeće:

1.Međunarodni sud je ovlašten da krivično goni osobe koje su počinile genocid definisan u stavu 2 ovog člana ili bilo koje od djela nabrojenih u stavu 3 ovog člana.

2.Genocid označava bilo koje od sljedećih djela, počinjeno s namjerom da se u cijelosti ili djelimično uništi neka nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva:

(a)ubijanje pripadnika grupe;

(b)nanošenje teške tjelesne ili duševne povrede pripadnicima grupe;

(c)smišljeno nametanje pripadnicima grupe životnih uslova sračunatih da dovedu do njenog potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja...

3.Kažnjiva su sljedeća djela:

(a)genocid;

(c)direktno i javno poticanje na počinjenje genocida;

(e)saučesništvo u genocidu.

500. U članovima 4(2) i 4(3) Statuta doslovno se ponavljaju članovi II i III Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida od 9. decembra 1948. (dalje u tekstu: Konvencija protiv genocida).[1063] Široko je prihvaćeno da pravne norme koje se iznose u Konvenciji čine dio međunarodnog običajnog prava i predstavljaju jus cogens.[1064]

501. S obzirom na načelo da je u materijalnom krivičnom pravu retroaktivni učinak nedopustiv,[1065] Pretresno vijeće se prilikom tumačenja zločina genocida oslanja prvenstveno na sljedeće izvore:

- Konvenciju protiv genocida, interpretiranu u skladu s opštim pravilima tumačenja ugovora iznesenim u članovima 31 i 32 Bečke konvencije o pravu međunarodnih ugovora iz 1969.;[1066]

- cilj i svrhu Konvencije koje pokazuju travaux préparatoires;

- praksu koja je uslijedila, uključujući i jurisprudenciju MKSJ-a, MKSR-a i nacionalnih sudova;

- publikacije međunarodnih tijela.

502. Pretresno vijeće podsjeća da je Sud za Ruandu u predmetu Kambanda[1067] genocid opisao kao "zločin nad zločinima" i izražava slaganje s tim opisom, kao i s riječima sudije Wald u njenom Djelimično protivnom mišljenju u Drugostepenoj presudi u predmetu Jelisić:[1068]

Neki učeni komentatori o problematici genocida naglašavaju da se ozbiljnost ovog "zločina nad zločinima" ne bi trebala umanjivati tako da se koristi i u slučajevima koji nisu kampanje velikih razmjera, vođene s državnog nivoa čiji je cilj uništenje ... grupa, usprkos tome što bi detaljna definicija genocida iz našeg Statuta dopustila širu primjenu te optužbe.[1069]

Kao i u svojoj Odluci po prijedlogu za donošenje oslobađajuće presude na osnovu pravila 98bis,[1070] a tumačeći član 4 restriktivno i uz oprez, Pretresno vijeće uvijek će se rukovoditi jedinstvenom prirodom zločina genocida.

503. Pretresno vijeće primjećuje da je u odnosu na tačke 3 do 8 u Odluci po prijedlogu za donošenje oslobađajuće presude na osnovu pravila 98bis "podsticanje" odbačeno kao vid odgovornosti. Što se tiče genocida, Pretresno vijeće smatra da je poticanje derogirani oblik krivične odgovornosti, utoliko što direktno i javno poticanje na počinjenje genocida, kažnjivo prema članu 4(3)(c), ima prioritet (lex specialis derogat legi generali). Međutim, u Četvrtoj izmijenjenoj optužnici ne tereti se za poticanje, tako da će Pretresno vijeće svoju diskusiju ograničiti na genocid i saučesništvo u genocidu. O drugim vidovima individualne odgovornosti govori se na drugim mjestima u tekstu.[1071]

(a) Genocid

(i) Argumenti strana

a. Optužba

504. Odgovornost za genocid prema članu 4(3)(a) čini srž argumentacije optužbe, i to na temelju sljedećih vidova odgovornosti, navedenih po važnosti:[1072]

- saizvršilaštvo u udruženom zločinačkom poduhvatu, u kojem je zajednički cilj obuhvatao genocid ili je eskalirao do te mjere da obuhvata genocid;

- saizvršilaštvo u udruženom zločinačkom poduhvatu, u kojem je genocid bio prirodna i predvidiva posljedica ostvarenja zajedničkog cilja;

- odgovornost nadređenog;

- alternativno, saučesništvo u genocidu prema članu 4(3)(e).

505. Optužba tvrdi da pravne komponente djela genocida obuhvataju sljedeće: (1) materijalni element krivičnog djela, koji čine jedno ili više djela navedenih u članu 4(2); i (2) mens rea krivičnog djela, koja se sastoji od posebne namjere da se u cijelosti ili djelimično uništi nacionalna, etnička, rasna ili vjerska grupa kao takva.[1073]

506. Kao prvo, u odnosu na actus reus, optužba smatra da su prema članu 4(2)(a) elementi "ubijanja" sljedeći: (1) optuženi je ubio jednu ili više osoba; (2) ta osoba ili osobe pripadale su jednoj određenoj nacionalnoj, etničkoj, rasnoj ili vjerskoj grupi; i (3) optuženi je tu osobu ili osobe namjeravao ubiti.[1074]

507. Optužba navodi sljedeće elemente djela nanošenja teške tjelesne ili duševne povrede: (1) optuženi je jednoj ili više osoba nanio teške tjelesne ili duševne povrede; (2) ta osoba ili osobe pripadale su jednoj određenoj nacionalnoj, etničkoj, rasnoj ili vjerskoj grupi; i (3) optuženi je osobi ili osobama namjeravao nanijeti povrede.[1075]

508. Prema mišljenju optužbe, elementi krivičnog djela smišljenog nametanja pripadnicima grupe životnih uslova sračunatih da dovedu do njenog potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja jesu: (1) optuženi je jednoj ili više osoba nametao takve životne uslove; (2) ta osoba ili osobe pripadale su jednoj određenoj nacionalnoj, etničkoj, rasnoj ili vjerskoj grupi; (3) životni uslovi nametani su smišljeno; i (4) životni uslovi sračunati da dovedu do potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja grupe.[1076] Optužba tvrdi da se grupa može u cijelosti ili djelimično uništiti putem (1) usmrćenja njenih pripadnika i/ili (2) drugih oblika biološkog uništenja koji s vremenom dovedu do, barem djelimičnog, fizičkog uništenja grupe na predmetnom geografskom području.[1077]

509. Optužba mens rea za genocid dijeli na tri dijela: (1) stepen nužne namjere; (2) opseg nužne namjere; i (3) izraz "djelimično". Optužba smatra da se mora pokazati da pojedini izvršioci, kao i oni koji naređuju ili planiraju, odnosno potiču na genocid, imaju posebnu namjeru iz člana 4(2). Optužba, međutim, tvrdi da ta namjera nije obavezna za sve oblike odgovornosti prema članu 7(1), naročito za treću varijantu udruženog zločinačkog poduhvata, koja ipak predstavlja oblik saizvršilaštva iz člana 4(3)(a).[1078] Po mišljenju optužbe, opseg namjere mora se protezati na uništenje ili djelimično uništenje grupe kao takve.[1079] Optužba prilikom procjenjivanja toga šta predstavlja "djelimično" uništenje grupe koristi dva pristupa. Po prvom, uslov postojanja namjere može se zadovoljiti tako što će se dokazati namjera da se unište ciljane grupe na ograničenom geografskom području.[1080] Po drugom, namjera može biti da se uništi znatan dio ili segment grupe, pri čemu se riječ "znatan" odnosi na velik broj žrtava ili na reprezentativnost pripadnika grupe koji su objekt namjere.[1081]

b. Odbrana

510. Odbrana objašnjava razloge zbog kojih elemente krivičnog djela genocida valja definisati usko i pritom se poziva na cijeli niz izvora u prilog takve uske interpretacije. Po mišljenju odbrane, član 2(4) treba da se tumači na način koji bi bio konzistentan s principom in dubio pro reo.[1082] Odbrana odbacuje teorije prema kojima je "genocid prirodna i predvidiva posljedica progona; te da se genocidna namjera može dokazati bez dokaza o postojanju namjere da se ubije znatan broj pripadnika ciljane populacije".[1083] Kao što je već navedeno, odbrana se umjesto toga zalaže za usko tumačenje fraze "u cijelosti ili djelimično", u skladu s Prvostepenom presudom u predmetu Jelisić i Odlukom po prijedlozima odbrane za donošenje oslobađajuće presude u predmetu Sikirica.[1084] Što se tiče fraze "kao takve", odbrana tvrdi da je za genocid nužna namjera da se grupa uništi fizički ili biološki i citira Pretresno vijeće u predmetu Sikirica, koje je ocijenilo da se tom frazom "uspostavlja granica između genocida i većine slučajeva etničkog čišćenja".[1085] Odbrana dalje argumentira da djela čiji je cilj prisilni odlazak ili oduzimanje posjeda, a ne fizičko uništenje, ne mogu biti okvalifikovana kao djela genocida.[1086]

511. Odbrana tvrdi sljedeće:

Kada optužba priznaje da se njena argumentacija zasniva na tezi o udruženom zločinačkom poduhvatu, te kada optuženi ne sudjeluje u fizičkom počinjenju genocida i nije bio prisutan na mjestu gdje se genocid odvijao, tada je nužno van razumne sumnje dokazati da je postojao genocidni plan kako bi se krivična odgovornost protegnula i na optuženog koji je bio odsutan.[1087]

Odbrana citira jurisprudenciju Međunarodnog suda u prilog svojoj tezi da će postojanje takvog plana, iako on ne predstavlja pravnu komponentu krivičnog djela, u većini predmeta biti važan faktor prilikom dokazivanja posebne namjere.

(ii) Diskusija

a. Zaštićene grupe

512. Član 4 Statuta štiti nacionalne, etničke, rasne ili vjerske grupe. U slučaju da je objekt više od jedne grupe, nije dovoljno grupu definisati u opštim crtama kao, npr., "nesrbe". S tim u vezi Pretresno vijeće se ne slaže s "negativnim pristupom" koji je zauzelo Pretresno vijeće u predmetu Jelisić:

“Negativan pristup” bi se sastojao od identifikovanja pojedinaca kao osoba koje ne pripadaju onoj grupi za koju počinioci zločina smatraju da joj pripadaju i koja za njih ima određene nacionalne, etničke, rasne ili vjerske karakteristike. Stoga, svi na ovaj način odbačeni pojedinci bi, na osnovu isključenja, činili izdvojenu grupu.[1088]

S druge strane, ciljana grupa se od ostalih može razlikovati po više osnova, i elemente genocida valja razmotriti u odnosu na svaku grupu posebno, tj. bosanske Muslimane i bosanske Hrvate.[1089]

b. Objektivni element: actus reus

513. U optužnici se terećenje za genocid ograničava na temeljna krivična djela u osnovi, navedena u tačkama (a) do (c) člana 4(2) Statuta i Pretresno vijeće se u velikoj mjeri slaže s načinom na koji je optužba iznijela pravne elemente tog člana.

514. Za djela iz tačaka (a) i (b) nužno je dokazati postojanje rezultata.

515. Za "ubijanje" iz tačke (a) nisu potrebna dalja pojašnjenja. Što se tiče djela u osnovi, riječju "ubijanje" podrazumijeva se da se odnosi na djela počinjena s namjerom, ali ne nužno i s predumišljajem.[1090]

516. "Nanošenje teške tjelesne ili duševne povrede" u tački (b) podrazumijeva, među ostalim, djela mučenja, nehumanog ili ponižavajućeg postupanja, seksualnog nasilja uključujući silovanje, ispitivanja povezanog s premlaćivanjima, prijetnji smrću i povreda koje narušavaju zdravlje i unakazuju ili nanose ozljede. Nanesene povrede ne moraju biti trajne i neizlječive.[1091]

517. Za "smišljeno nametanje pripadnicima grupe životnih uslova sračunatih da dovedu do njenog potpunog ili djelimičnog fizičkog uništenja" u tački (c) nije nužno dokazati postojanje rezultata. Djela predviđena u toj tački obuhvataju, između ostalog, metode uništavanja koje ne predstavljaju direktno ubijanje, npr. podvrgavanje grupe režimu ishrane koja može biti dovoljna samo za puko preživljavanje, sistematsko istjerivanje iz domova i uskraćivanje medicinskih usluga.[1092] To uključuje i stvaranje uslova koji dovode do polaganog umiranja, kao što je nedostatak odgovarajućeg smještaja, odjeće i higijene ili prekomjerni rad, odnosno fizički napori.[1093]

518. Riječi "sračunati da dovedu do njenog fizičkog uništenja" zamijenile su sintagmu "s ciljem da uzrokuju smrt", koju je Belgija predložila na Šestom (pravnom) komitetu Generalne skupštine UN-a.[1094] Pretresno vijeće u predmetu Akayesu smatralo je da tu formulaciju "valja shvatiti kao metode uništavanja kojima počinilac pripadnike grupe ne ubija trenutačno, no kojima se na kraju želi postići njihovo fizičko uništenje".[1095] Element fizičkog uništenja inherentan je riječi genocid, koja svoje korijene vuče iz grčke riječi genos, što znači rod ili pleme, i latinske riječi caedere, koja znači ubiti. Mora se takođe imati na umu da je kulturni genocid, za razliku od fizičkog i biološkog genocida, izričito isključen iz Konvencije protiv genocida. Komisija za međunarodno pravo iznijela je sljedeći komentar:

Kao što se jasno vidi iz pripremnih radova za Konvenciju, uništavanje o kojem se govori jeste materijalno uništavanje grupe, bilo fizičkim, bilo biološkim sredstvima, a ne uništavanje nacionalnog, jezičnog, vjerskog, kulturnog ili nekog drugog identiteta jedne konkretne grupe. Nacionalni ili vjerski element, te rasni ili etnički element nisu uzeti u obzir u definiciji riječi "uništavanje" koju valja shvatiti samo u njenom materijalnom, odnosno fizičkom ili biološkom smislu.[1096]

519. Deportacija grupe ili dijela grupe nije dovoljna. Mora biti jasna razlika između fizičkog uništenja i pukog raspada grupe. Istjerivanje grupe ili dijela grupe samo po sebi nije dovoljno za genocid.[1097] Ko što kaže Kreβ, "to je tačno čak ako se istjerivanje i može opisati kao tendencija da se ostvari raspad grupe putem fragmentacije grupe ili njene asimilacije. Razlog je to što se raspad grupe ne smije izjednačavati s fizičkim uništenjem".[1098] U ovom kontekstu Vijeće podsjeća da je prijedlog Sirije Šestom komitetu da se kao posebna tačka člana II Konvencije protiv genocida uvrsti i formulacija "uvođenje mjera s namjerom da se pripadnici grupe prisile da napuste svoje domove kako bi pobjegli od zlostavljanja koje im prijeti" bio odbačen s dvadeset i devet glasova protiv, pet glasova za i osam suzdržanih.[1099]

c. Subjektivni element: mens rea

520. Genocid je jedinstveno krivično djelo u kojem se specijalni naglasak stavlja na posebnu namjeru. Za taj zločin je karakterističan i specifičan upravo taj uslov više – određena namjera. Djela koja se kao zabranjena navode u tačkama (a) do (c) člana 4(2) Statuta prerastaju u genocid kada se dokaže da počinilac ne samo da je ta djela želio počiniti, nego je imao i namjeru da ciljanu grupu u cijelosti ili djelimično uništi kao izdvojen i određen entitet. Takva namjera doseže razinu onog što se naziva dolus specialis ili "posebna namjera", pri čemu su ti nazivi međusobno zamjenjivi.[1100]

d. Posebna namjera da se uništi grupa kao takva

521. Grupa mora biti objekt odabran zbog njoj svojstvenih karakteristika,[1101] a posebna namjera mora biti da se ta grupa uništi kao izdvojen i određen entitet.[1102] Kao što je naglasilo Pretresno vijeće u predmetu Sikirica:

Dok pojedinci čine žrtve većine krivičnih djela, krajnja žrtva genocida je grupa, iako njeno uništenje nužno traži počinjenje krivičnih djela protiv njenih pripadnika, tj. protiv pojedinaca koji pripadaju toj grupi.[1103]

e. Posebna namjera da se grupa uništi "djelimično"

522. Ključna je posebna namjera da se uništi grupa, a ne njeno stvarno fizičko uništenje.[1104] Kao što je naglasilo Pretresno vijeće u predmetu Semanza, "ne postoji broj žrtava koji bi predstavljao prag za utvrđivanje genocida".[1105] Pretresno vijeće ističe da s obzirom na uslov više, posebnu namjeru, nije nužno dokazivati da je grupa de facto djelimično uništena[1106] i stoga zaključuje da nije potrebno da se uz pomoć demografa utvrđuje brojčano stanje viktimiziranog stanovništva. Dominantno obilježje ovog krivičnog djela je genocidni dolus specialis.

523. U tumačenju formulacije "djelimično uništenje grupe" Pretresno vijeće donekle oklijevajući slijedi jurisprudenciju Međunarodnih sudova za Jugoslaviju i Ruandu, prema kojoj su obilježja genocida moguća čak i ako se posebna namjera proteže samo na geografski ograničeno područje kao što je jedna opština.[1107] Pretresno vijeće je svjesno da takav pristup može izmijeniti smisao definicije genocida ako se ne primjenjuje oprezno.[1108]

524. Ovo Pretresno vijeće slaže se s Pretresnim vijećem u predmetu Krstić koje je bilo mišljenja da "namjera uništenja grupe, pa i samo djelimičnog, znači težnju da se uništi neki zaseban dio grupe, a ne tek bilo koji skup pripadnika te grupe".[1109] Osim toga,

Iako počinioci genocida ne moraju da teže uništenju cijele Konvencijom zaštićene grupe, oni dio grupe koji žele da unište moraju smatrati zasebnim entitetom koji mora da se eliminiše kao takav. Borbeni pohod koji za posljedicu ima ubijanje određenog broja pripadnika zaštićene grupe na raznim mjestima širom većeg geografskog područja ne mora se, dakle, okvalifikovati kao genocid, uprkos visokom ukupnom broju žrtava, jer on nije nužno izraz namjere počinilaca da se ustreme na sâmo postojanje grupe kao takve. Naprotiv, ubijanje svih pripadnika dijela grupe locirane unutar manjeg geografskog područja, čak ako i rezultira manjim brojem žrtava, okvalifikovaće se kao genocid onda kada je izveden s namjerom da se uništi dio grupe kao takve lociran na tom manjem geografskom području.[1110]

525. Pretresno vijeće primjećuje da se, u skladu s jurisprudencijom ovog Međunarodnog suda, namjera da se neka grupa uništi u načelu može konstatovati ako se uništenje odnosi na istaknuti dio grupe kao što je njeno vodstvo.[1111]

526. Opšte je prihvaćeno, osobito u jurisprudenciji ovog Međunarodnog suda i Suda za Ruandu, da se o genocidnom dolus specialis može zaključivati ili na osnovu činjenica,[1112] konkretnih okolnosti, ili pak na osnovu "obrasca namjernog djelovanja".[1113]

f. Vidovi odgovornosti

527. U odluci Žalbenog vijeća u predmetu Ojdanić iznosi se zaključak da udruženi zločinački poduhvat predstavlja "vid ‘činjenja’ iz člana 7(1) Statuta".[1114] Žalbeno vijeće je konstatovalo da, "budući da učesnik dijeli cilj udruženog zločinačkog poduhvata (jer ga mora dijeliti), i nije dovoljno da samo zna za njega, ne može se smatrati da je on samo pomagač i podržavalac krivičnog djela koje se planira".[1115]

528. "Činjenje" je široko prihvaćen vid odgovornosti, a udruženi zločinački poduhvat daje jednu od definicija "činjenja". Žalbeno vijeće u predmetu Čelebići okarakterisalo je "činjenje" kao "primarnu odgovornost". Osim toga, kao što stoji u Prvostepenoj presudi u predmetu Kunarac, krivično djelo se može počiniti individualno ili zajedno s drugima, odnosno, "može postojati nekoliko počinitelja u vezi s istim krivičnim djelom, gdje ponašanje svakog od njih ispunjava nužne elemente definicije materijalnog krivičnog djela".[1116]

529. Optužba odgovornost za genocid prema članu 4(3)(a) temelji na saizvršilaštvu u okviru udruženog zločinačkog poduhvata, u kojem je zajednički cilj uključivao genocid ili je eskalirao do te mjere da obuhvata genocid, odnosno na saizvršilaštvu u okviru udruženog zločinačkog poduhvata, u kojem je genocid bio prirodna i predvidiva posljedica ostvarenja zajedničkog cilja. Optužba tvrdi da se dolus specialis traži i za pojedinačne počinioce i za one koji naređuju, planiraju ili potiču na genocid.[1117] Međutim, prema navodima optužbe, u "usko shvaćenoj odgovornosti za udruženi zločinački poduhvat u skladu s trećom varijantom" nije nužno dokazati dolus specialis.[1118]

530. Prema mišljenju ovog Pretresnog vijeća, primjena nekog vida odgovornosti ne može zamijeniti temeljno obilježje krivičnog djela. Optužba brka vidove odgovornosti i sama krivična djela. Miješanje treće varijante udruženog zločinačkog poduhvata i zločina genocida dovelo bi do toga da se dolus specialis u tolikoj mjeri razvodni da bi potpuno nestao. Stoga Pretresno vijeće konstatuje da za "počinjenje" genocida moraju biti zadovoljena obilježja tog krivičnog djela, uključujući i dolus specialis. Ideja "prerastanja" djela u genocid ili genocida kao "prirodne i predvidive posljedice" nekog poduhvata koji nije usmjeren konkretno na genocid nije spojiva s definicijom genocida prema članu 4(3)(a).

(b) Saučesništvo u genocidu

531. Pretresno vijeće se odnosom između člana 7(1) i saučesništva u genocidu prema članu 4(3) pozabavilo u svojoj Odluci po prijedlogu za donošenje oslobađajuće presude na osnovu pravila 98bis. Uočivši da između članova 7(1) i 4(3) postoji preklapanje, Pretresno vijeće je zaključilo da su moguća dva pristupa. Na član 4(3) može se gledati kao na lex specialis u odnosu na član 7(1) (lex generalis); alternativno, kategorije učešća iz člana 7(1) mogu se učitati u član 4(3). Kao što je naglasilo Pretresno vijeće u predmetu Semanza, ne postoji materijalna razlika između saučesništva u genocidu i "široke definicije pomaganja i podržavanja".[1119]

532. Pretresno vijeće je već definisalo izvršioce ili saizvršioce genocida kao one koji na najvišem nivou osmisle genocidni plan i preduzmu najkrupnije korake da se isti ostvari.[1120] Izvršilac ili saizvršilac je onaj koji vrši "ključnu ulogu kao koordinator",[1121] a čije je "učestvovanje izuzetno bitno i odvija se na nivou rukovođenja".[1122] Ovo Pretresno vijeće smatra da se genocid prema članu 4(3)(a) najčešće ograničava na "izvršioce" odnosno "saizvršioce".

533. Saučesnik u nekom krivičnom djelu može se opisati kao neko ko je, između ostalog, povezan s krivičnim djelom koje je počinio neko drugi. Pomaganje i podržavanje genocida odnosi se na "sva djela kojima se pruža podrška ili ohrabrenje, a koja su značajno doprinijela izvršenju zločina genocida ili su na njega imala znatan uticaj".[1123] Saučesništvo stoga nužno upućuje na postojanje počinjenja glavnog krivičnog djela.[1124] Drugim riječima, saučesništvo u genocidu je moguće samo ako je genocid počinjen ili se čini.[1125] Međutim, Pretresno vijeće je svjesno da se neko može krivično goniti za saučesništvo i onda kada počiniocu nije suđeno, pa čak i kad nije identifikovan,[1126] te da počinilac i saučesnik jedan drugog ne moraju poznavati.

534. Optuženi se stoga u odnosu na alternativnu optužbu za saučesništvo u genocidu može smatrati odgovornim samo ako Pretresno vijeće van razumne sumnje utvrdi da je počinjen genocid kao takav. Pretresno vijeće smatra da za svrhu ovog predmeta nije potrebno dalje razmatrati actus reus i mens rea za djelo saučesništva u genocidu.

2. Zaključci Pretresnog vijeća

(a) Argumenti strana u vezi s činjenicama

(i) Optužba

535. Optužba tvrdi da je u odnosu na član 4(3)(a) Statuta dr. Stakić odgovoran za smrt otprilike 3.000 ljudi u opštini Prijedor,[1127] prvenstveno u logorima Omarska, Keraterm i Trnopolje, ali i u Kozarcu, Kamičanima, Hambarinama, Bišćanima, Čarakovu, Briševu, na fudbalskom stadionu Ljubija, na području rudnika željezne rude Ljubija, u kasarni Benkovac, ispred logora Manjača i na Korićanskim stijenama na planini Vlašić.[1128] Prema tvrdnji optužbe, žrtve su bili Muslimani i Hrvati iz opštine Prijedor i odabrani su namjerno na temelju svoje pripadnosti tim dvjema grupama.[1129] Optužba uz to tvrdi da su meta bili istaknuti čelnici muslimanske i hrvatske zajednice, uključujući političke vođe, državne službenike, profesore i nastavnike, pravnike, vodeće privrednike, ljekare i medicinsko osoblje, te policajce.[1130] Prema riječima optužbe, o namjeri dr. Stakića da ubije te ljude može se zaključivati na osnovu njegovih funkcija u vlasti, onoga što je preduzimao vršeći svoje ovlasti, njegove uske saradnje s policijom i vojskom te činjenice da ubijanja nije spriječio niti ih je, nakon što se za njih saznalo, kaznio.[1131]

536. U vezi s članom 4(3)(b) Statuta, optužba govori o premlaćivanjima, mučenju, silovanjima, psihološkim zlostavljanjima, ispitivanjima i ponižavanjima u logorima Omarska, Keraterm i Trnopolje, kao i u drugim zatočeničkim centrima.[1132] Optužba tvrdi da su ljudi kojima je u logorima nanesena teška tjelesna i duševna povreda bili Muslimani i Hrvati iz opštine Prijedor, i to muškarci, žene, djeca i starije osobe, a naročito istaknuti pripadnici tih zajednica.[1133] Po mišljenju optužbe, o namjeri dr. Stakića da muslimanskim i hrvatskim zatočenicima u prijedorskim logorima i zatočeničkim centrima nanese tešku tjelesnu i duševnu povredu može se zaključivati na osnovu dokaza da je logore organizovao i kontrolisao dr. Stakić i Krizni štab, te dokaza da je dr. Stakić imao de facto kontrolu nad snagama policije i vojske, iz čijih su redova organizovane straža i obezbjeđenje u logorima.[1134]

537. Što se tiče člana 4(3)(c), optužba tvrdi da su sva premlaćivanja, silovanja, seksualno zlostavljanje, ponižavanje i psihičko zlostavljanje kojima su izvrgavani zatočenici u logorima, uzeti zajedno s opštim uslovima u logorima i sistematskim protjerivanjima, predstavljala životne uslove sračunate na uništenje muslimanske i hrvatske zajednice u opštini Prijedor.[1135] Optužba smatra da su ta djela namjerno koordinirana kako bi doprinijela uništenju tih grupa.

538. Optužba tvrdi da su dokazi izvedeni na suđenju van razumne sumnje pokazali da je dr. Stakić djelovao s posebnom namjerom da u opštini Prijedor uništi Muslimane i Hrvate kao takve.[1136] Optužba navodi da se ta namjera može izvesti iz sljedećeg:[1137]

- opšte političke doktrine koja je dala povoda ‘zabranjenim’ djelima;

- opšte prirode zločina počinjenih u regiji ili zemlji;

- postojanja genocidnog plana i učestvovanja optuženog u njegovom stvaranju i/ili sprovođenju;

- razmjera počinjenih zločina;

- opšteg konteksta izvršenja i/ili ponavljanja drugih destruktivnih ili diskriminatornih djela počinjenih u okviru istog obrasca ponašanja, sistematski usmjerenih protiv iste grupe, bez obzira na to da li je ta djela počinio isti učinilac ili drugi;

- izvršenja djela kojima se ugrožavaju, ili za koja sami počinioci vjeruju da njima ugrožavaju, same temelje grupe;

- mržnje koju prema grupi izražava optuženi i/ili oni koji su s njim povezani, a koji učestvuju u počinjenju krivičnog djela, uključujući nadređene i podređene;

- stepena u kojem je grupa stvarno u cijelosti ili djelimično uništena;

- riječi optuženog; i

- sakrivanja tijela u masovne grobnice, čime se preživjelima nanosi teška duševna bol budući da smrt ne mogu utvrditi niti odžalovati.

Prema tvrdnji optužbe, to su faktori koji idu u prilog donošenju zaključka o genocidu. Izričito se spominje planirano stvaranje, uz primjenu sile, etnički čiste srpske države u Bosni i Hercegovini. Optužba smatra da je "prvenstveni cilj bio da se istisne ili uništi u najmanju ruku dovoljni dio muslimanskog stanovništva da bi se sa sigurnošću moglo vjerovati da preostali broj Muslimana ne može predstavljati nikakvu prijetnju i da se u potpunosti može pokoriti".[1138] Optužba se oslanja na dokaze u vezi s uslovima u logorima, razaranjem gradova, sela, crkava i džamija, ulogom dr. Stakića u propagandnoj mašineriji, brojem ljudi zatočenih u logorima i na kraju ubijenih, skrivanjem tijela u masovne grobnice, uskraćivanjem prava Muslimanima i Hrvatima, premještanjima iz Prijedora i izjavama koje je davao dr. Stakić.[1139]

(ii) Odbrana

539. Odbrana tvrdi da dokazi "ne navode na zaključak da je dr. Stakić bio učesnik u planu za stvaranje jedinstvene srpske države putem uništenja drugih etničkih zajednica".[1140] Odbrana se poziva na govor Radovana Karadžića, održan 12. maja 1992. na konstitutivnoj sjednici Skupštine srpskog naroda Bosne i Hercegovine, i tvrdi da, iako iz govora proizlazi da su se bosanski Srbi htjeli otcijepiti od Bosne i Hercegovine, ti govori ne dokazuju da je postojala namjera da se počini genocid kako bi se stvorila jednonacionalna država.[1141]

540. Prema riječima odbrane, logori su uspostavljeni iz legitimnih razloga, kao što je predviđeno Ženevskim konvencijama, i nisu bili dio nekakvog genocidnog plana.[1142] Odbrana se poziva na naredbu od 31. maja 1992. s potpisom Sime Drljače, načelnika prijedorske Stanice javne bezbjednosti, kojim se nalaže uspostavljanje sabirnog centra Omarska u skladu s Odlukom Kriznog štaba,[1143] a u kojoj se – prema navodima odbrane – govori o objektu s obezbjeđenjem i osiguranom hranom, čišćenjem i održavanjem, pod neposrednim nadzorom načelnika policije.[1144] Odbrana se uz to poziva i na izvještaj Centra službi bezbjednosti u Banjoj Luci od 18. augusta 1992.,[1145] u kojem se – kako kaže odbrana – govori o spremnosti opštinskih dužnosnika da svim lojalnim građanima republike bosanskih Srba garantuju nacionalna i vjerska prava i slobode, što dokazuje da dr. Stakić nije imao genocidnu namjeru.[1146] Odbrana tvrdi da nisu izvedeni vjerodostojni dokazi da je dr. Stakić bio i u jednom od logora.[1147]

541. Odbrana navodi da dr. Stakić nije ni na koji način bio povezan s organizacijom konvoja autobusa iz opštine Prijedor, te da, čak i da je izravno sudjelovao u organizovanju transporta za ljude koji su htjeli otići iz prijedorske opštine, to ne bi bio dokaz genocidne namjere.[1148]

542. Što se tiče zaključaka i naređenja Kriznog štaba, odbrana tvrdi da su ti akti u skladu s pokušajima da se uspostavi red i mir i da oni ne navode na zaključak o genocidu.[1149]

543. I na kraju, odbrana ukazuje na dokaze o tome da je dr. Stakić po svom ponašanju bio miran čovjek koji nije pokazivao nikakve znakove mržnje ili diskriminacije prema drugim građanima u prijedorskoj opštini i tvrdi da dr. Stakić ili nije bio informisan ili je dobivao neistinite informacije o kriminalnom ponašanju koje se odvijalo u logorima.[1150]

(b) Diskusija i zaključci u vezi s tačkama 1 i 2

544. Tokom vremenskog perioda na koje se odnosi Četvrta izmijenjena optužnica, odnosno u periodu od 30. aprila 1992. do 30. septembra 1992., na području cijele opštine Prijedor počinjeni su zločini masovnih razmjera. Kao što se navodi u zaključcima Pretresnog vijeća o činjeničnom stanju, u logorima Omarska, Keraterm, Trnopolje i drugim zatočeničkim centrima često je dolazilo do mnogobrojnih ubistava. Isto tako, mnogo je ljudi ubijeno tokom napada vojske bosanskih Srba na sela i gradove širom prijedorske opštine u kojima su većinom živjeli bosanski Muslimani, a izvršeno je i nekoliko pokolja nad Muslimanima. Hiljade ljudi zatočenih u logorima podvrgnute su nehumanom i ponižavajućem postupanju, koje je uključivalo i rutinska premlaćivanja. Osim toga, u nekim od tih objekata činjena su djela silovanja i seksualnog nasilja. Zatočenici su dobivali hranu koja je bila jedva dovoljna za preživljavanje. Pored toga, bosanski Muslimani koji su cijeli svoj život proveli u opštini Prijedor istjerivani su iz svojih domova. Diskriminacija bosanskih Muslimana vršila se i na radnom mjestu time što su proizvoljno otpuštani s posla, kuće su im obilježavane radi uništenja, a u mnogo slučajeva su i porušene zajedno s džamijama i katoličkim crkvama. Optužba sve te događaje u opštini Prijedor iz 1992. godine navodi kao actus reus genocida prema članu 4(2)(a) do (c) Statuta.

545. Pretresno vijeće će prvo odrediti odgovarajuću ciljanu grupu ili ciljane grupe radi definicije genocida. Pretresno vijeće konstatuje da većina žrtava djela koja potencijalno potpadaju pod član 4(2)(a) do (c) Statuta pripada zajednici bosanskih Muslimana. Izvedeni su i neki dokazi za slične zločine počinjene protiv bosanskih Hrvata. Međutim, u prijedorskoj opštini je živio ograničen broj Hrvata[1151] i Pretresno vijeće konstatuje da nije izvedeno dovoljno dokaza o zločinima počinjenim nad Hrvatima na osnovu kojih bi se moglo zaključiti da je kao cilj bila izdvojena i zajednica bosanskih Hrvata.

546. Pretresno vijeće je svoje zaključke o utvrđenom činjeničnom stanju iznijelo u drugom dijelu ove Presude, i iz tih zaključaka slijedi da je 1992. u opštini Prijedor postojao opsežni obrazac zlodjela protiv Muslimana, dokazan van razumne sumnje. Međutim, da bi se dokazalo da je dr. Stakić bio upleten u počinjenje ovih djela kao saizvršilac genocida, Pretresno vijeće se mora uvjeriti da je on imao traženu namjeru. Stoga je ključno i prvenstveno pitanje koje Pretresno vijeće mora razmotriti pitanje da li je dr. Stakić posjedovao dolus specialis za genocid, pri čemu je upravo dolus specialis temeljno obilježje tog krivičnog djela.

547. Dr. Stakić se tereti da je učestvovao u genocidnoj kampanji u opštini Prijedor, za koju se tvrdi da je organizovana na najvišem nivou u Republike Srpske, a čiji se začeci mogu smjestiti otprilike u vrijeme konstitutivne sjednice Skupštine srpskog naroda Bosne i Hercegovine, održane 24. oktobra 1991. On se tereti za djelovanje u dogovoru s Milanom Kovačevićem i Simom Drljačom iz prijedorskog Kriznog štaba, te Radovanom Karadžićem, Momčilom Krajišnikom i Biljanom Plavšić, članovima rukovodstva Republike Srpske i SDS-a.[1152] U svojoj Odluci po prijedlogu za donošenje oslobađajuće presude na osnovu pravila 98bis Pretresno vijeće je zaključilo da bi na osnovu dokaza koje je predočila optužba razumni presuditelj o činjenicama "mogao zaključiti da je dr. Stakić dijelio planove o stvaranju jedinstvene srpske države uništavanjem drugih nacionalnih grupa".[1153] Nakon što je saslušalo sve dokaze, Pretresno vijeće konstatuje da mu nije omogućen nužan uvid u stanje svijesti navodnih počinilaca koji su u političkim strukturama djelovali na višem nivou od dr. Stakića, iz kojeg bi Vijeće moglo izvući zaključak da su ti počinioci posjedovali posebnu genocidnu namjeru. Slijedom toga, Pretresno vijeće na osnovu te vertikalne strukture ne može doći do zaključka da je dr. Stakić dijelio takvu namjeru.

548. Tokom predmetnog vremena dr. Stakić je djelovao unutar širih okvira SDS-a na državnoj razini i na nivou ARK-a, zajednice opština u Bosni i Hercegovini pod srpskim vodstvom, o pripajanju kojoj se Skupština srpskog naroda opštine Prijedor izjasnila 17. januara 1992.[1154] Iz dokaza proizlazi da su vođe SDS-a na lokalnoj ili opštinskoj razini bili u kontaktu sa svojim kolegama na regionalnom, pa čak i državnom nivou i štaviše dobivali uputstva od njih.[1155] Dr. Radovan Karadžić je 12. maja 1992. na sjednici Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini održanoj u Banjoj Luci iznio šest strateških ciljeva srpskog naroda.[1156] Značajno je da je prvi strateški cilj bilo razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata, "državno razdvajanje", "razdvajanje od onih koji su naši neprijatelji".

549. Dr. Stakić je pripremio sjednicu Skupštine Srpske Republike BiH u hotelu "Prijedor" 22. ili 23. oktobra 1992., na kojoj je učestvovao i dr. Karadžić,[1157] tako da se Pretresno vijeće uvjerilo da je dr. Stakić dr. Karadžića susreo barem u ovoj jednoj prilici. Međutim, Pretresno vijeće ne zna o čemu se tokom takvih sastanaka raspravljalo. Isto tako, Pretresno vijeće ne može izvlačiti zaključke iz iskaza Ranka Travara o tome da je dr. Stakić ostao u SDS-u i dalje bio lojalan dr. Karadžiću nakon što je između dr. Karadžića i dr. Plavšić došlo do raskola,[1158] utoliko više što taj događaj izlazi iz predmetnog vremena Optužnice. Dakle, u ovom predmetu nema dovoljno dokaza da bi se utvrdilo kako je na višem nivou planirana genocidna kampanja.

550. Osobe iz vertikalne hijerarhijske strukture ili više nisu na životu ili nisu na raspolaganju zato što se protiv njih vodi krivični postupak, s izuzetkom Biljane Plavšić koja se mogla pozvati kao svjedok nakon donošenja konačne odluke u njenom predmetu. Na temelju povjerljivog sporazuma o potvrdnom izjašnjavanju o krivici između strana, Plavšićeva se 2. oktobra 2002. potvrdno izjasnila o krivici za progon. Ovo Pretresno vijeće je 8. januara 2003. pokrenulo pitanje pojavljivanja Plavšićeve kao svjedoka u predmetu Stakić.[1159] Tom je prilikom odbrana izrazila interes da se sasluša svjedočenje Plavšićeve.[1160] Pretresno vijeće je naložilo da se Plavšićeva sasluša čim to nakon izricanja njene kazne bude praktično izvodljivo, a optužbi je dalo nalog da odbrani i Pretresnom vijeću objelodani izjave Biljane Plavšić i sadržaj sporazuma o potvrdnom izjašnjavanju o krivici,[1161] što je optužba i učinila 14. januara 2003. Plavšićevoj je 27. februara 2003. izrečena kazna od jedanaest godina zatvora.[1162] Optužba je 19. marta 2003. na usvajanje ponudila "Činjenične osnove za potvrdno izjašnjavanje o krivici" Biljane Plavšić kao dio unakrsnog ispitivanja Srđe Trifkovića.[1163] Odbrana je 25. marta 2003. izjavila da više ne insistira na tome da Plavšićeva da iskaz,[1164] a optužba se odrekla prava da eventualnu žalbu temelji na činjenici da Plavšićeva nije saslušana kao svjedok.[1165] Na temelju povjerljivih konferencija održanih sa stranama po pravilu 65ter(I), i to kako u predmetu Plavšić, tako i u predmetu Stakić,[1166] optužba je 1. aprila 2003. pristala da povuče činjenične osnove za potvrdno izjašnjavanje o krivici Biljane Plavšić,[1167] a odbrana je izjavila da neće temeljiti žalbu na činjenici da nije imala mogućnost Plavšićevu unakrsno ispitati.[1168] Pretresno vijeće je na kraju donijelo odluku da nema smisla odgađati posljednja zasjedanja u postupku kako bi se saslušalo svjedočenje Plavšićeve jer, bez da se pritom bilo što anticipira u vezi s njenim svjedočenjem, nije bilo razumno očekivati da bi ona, nakon što se krivom izjasnila po optužbi za progon a ne genocid, mogla ili htjela dati ikakvu izjavu koja bi Pretresno vijeće navela na zaključak da je ijedna od osoba spomenutih u paragrafu 27 Optužnice posjedovala posebnu namjeru.[1169]

551. Pretresno vijeće naglašava da je do zaključka da genocidna namjera na višem nivou nije dokazana van razumne sumnje došlo samo na osnovu dokaza u ovom konkretnom predmetu. Tome je tako usprkos činjenici da postoji cijeli niz indicija koje bi mogle ukazati na postojanje takve namjere, što je Pretresno vijeće pokušalo detaljnije ispitati tako što je na osnovu pravila 98 proprio motu pozvalo dodatne svjedoke.[1170]

552. Pretresno vijeće primjećuje da je optužba izričito izjavila kako dr. Stakića nije teretila za krivična djela kod kojih bi bilo nužno dokazati vertikalnu strukturu udruženog zločinačkog poduhvata van granica prijedorske opštine.[1171] Dr. Stakić se tereti "za ona djela koja su putem horizontalne strukture udruženog zločinačkog poduhvata u Prijedoru direktno povezana sa stvarnim izvršiocima u Prijedoru".[1172]

553. Što se tiče "ubijanja pripadnika grupe", Pretresno vijeće nije uvjereno da je dr. Stakić posjedovao traženi dolus specialis za genocid, no otvoreno ostavlja pitanje da li je on imao dolus eventualis za ubijanja koji bi bio dovoljan za subjektivne elemente drugih djela navedenih u Optužnici. Iako se Pretresno vijeće osvjedočilo da je zajednički cilj članova SDS-a u opštini Prijedor, uključujući i dr. Stakića kao predsjednika Skupštine opštine, bio da se formira srpska opština, nema dovoljno dokaza o postojanju namjere da se to učini tako što bi se djelimično uništila muslimanska z